Gürcüstan Konstitusiyası Azərbaycan Dilində

GÜRCÜSTANİN KONSTİTUSİYASI

Biz, Gürcüstan vətəndaşları — demokratik ictimai quruluş, iqtisadi azadlıq, hüquqi və sosial dövlət qurmaq; hamılıqla tanınmış insan hüquq və azadlıqlarını təmin etmək; dövlət müstəqilliyini möhkəmləndirmək və digər xalqlarla sülhməramlı münasibətlər yaratmaq qəti iradəsi ilə — gürcü xalqının çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinə və 1921-ci il Gürcüstan Konstitusiyasının tarixi-hüquqi irsine əsaslanaraq, bu Konstitusiyanı Tanrı və xalq qarşısında elan edirik.

Fəsil Birinci. Ümumi Müddəalar

Maddə 1. Dövlət suverenliyi

1. Gürcüstan — ölkənin bütün ərazisində, o cümlədən Abxaziya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında və keçmiş Cənubi Osetiyanın Muxtar Vilayətində 1991-ci il mart ayının 31-də keçirilmiş Referendumla və 1991-ci il aprelin 9-da qəbul edilmiş Gürcüstanın Dövlət Müstəqilliyinin Bərpası Aktı ilə təsdiqlənmiş müstəqil, vahid və bölünməz dövlətdir.

2. Gürcüstan dövlətinin ərazisi 1991-ci il dekabrın 21-də müəyyənləşdirilmişdir. Gürcüstanın ərazi bütövlüyü və dövlət sərhədinin toxunulmazlığı Gürcüstanın Konstitusiyası və qanunları ilə təsdiqlənir, dünya dövlətlər birliyi və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən tanınır. Gürcüstan dövlətinin ərazisinin özgəninkiləşdirilməsi qadağandır. Dövlət sərhədi yalnız qonşu dövlətlə ikitərəfli müqavilə əsasında dəyişdirilə bilər.

Maddə 2. Dövlət rəmzləri

1. Gürcüstan dövlətinin adı "Gürcüstan"dır.

2. Tbilisi Gürcüstanın paytaxtıdır.

3. Gürcüstanın dövlət dili gürcü dilidir; Abxaziya Muxtar Respublikasında isə həm gürcü, həm də abxaz dili rəsmi dildir. Rəsmi dil üzvi qanunla qorunur.

4. Gürcüstanın dövlət bayrağı, gerbi və himni üzvi qanunla müəyyən edilir; həmin üzvi qanun Konstitusiyanın dəyişdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş qaydaya uyğun olaraq dəyişdirilir.

Maddə 3. Demokratiya

1. Gürcüstan demokratik respublikadır.

2. Xalq dövlət hakimiyyətinin mənbəyidir. Xalq hakimiyyətini öz nümayəndələri vasitəsilə, həmçinin referendumlar və birbaşa demokratiyanın digər formaları vasitəsilə həyata keçirir.

3. Heç kimin hakimiyyəti ələ keçirmək hüququ yoxdur. Ümumi seçkilərlə seçilmiş orqanın cari səlahiyyət müddəti Konstitusiya və ya qanunla uzadıla və ya qısaldıla bilməz.

4. Siyasi partiyalar xalqın siyasi iradəsinin formalaşmasında və həyata keçirilməsində iştirak edir. Siyasi partiyaların fəaliyyəti azadlıq, bərabərlik, şəffaflıq və partiyadaxili demokratiya prinsiplərinə əsaslanır.

Maddə 4. Hüquqi dövlət

1. Gürcüstan hüquqi dövlətdir.

2. Dövlət hamılıqla tanınmış insan hüquq və azadlıqlarını əbədi və ali insan dəyərləri kimi tanıyır və qoruyur. Hakimiyyəti həyata keçirərkən xalq və dövlət bu hüquq və azadlıqlarla birbaşa tətbiq olunan hüquq kimi bağlıdır. Konstitusiya, açıq şəkildə qeyd edilməmiş, lakin Konstitusiyanın prinsiplərindən mahiyyətcə irəli gələn digər hamılıqla tanınmış insan hüquq və azadlıqlarını inkar etmir.

3. Dövlət hakimiyyəti hakimiyyətlər bölgüsü prinsipinə əsasən həyata keçirilir.

4. Dövlət hakimiyyəti Konstitusiya və qanun çərçivəsində həyata keçirilir. Gürcüstan Konstitusiyası dövlətin ali qanunudur. Qanunvericilik və digər normativ aktların qəbulu və nəşri üçün ümumi qaydalar, habelə onların iyerarxiyası üzvi qanunla müəyyən edilir.

5. Gürcüstan qanunvericiliyi beynəlxalq hüququn hamılıqla tanınmış prinsip və normalarına uyğun olmalıdır. Gürcüstanın beynəlxalq müqaviləsi, Konstitusiyaya və ya Gürcüstanın Konstitusiya Sazişinə zidd olmadıqda, daxili normativ aktlara nisbətən üstünlük təşkil edir.

Maddə 5. Sosial dövlət

1. Gürcüstan sosial dövlətdir.

2. Dövlət cəmiyyətdə sosial ədalət, sosial bərabərlik və sosial həmrəylik prinsiplərinin gücləndirilməsinə qayğı göstərir.

3. Dövlət ölkənin bütün ərazisində bərabər sosial-iqtisadi və demoqrafik inkişafa qayğı göstərir. Yüksək dağlıq ərazilərin inkişafı üçün xüsusi şərtlər qanunla müəyyən edilir.

4. Dövlət insanların sağlamlıq müdafiəsinə və sosial qorunmasına, yaşayış minimumunun və layiqli mənzilin təmin edilməsinə, ailənin rifahının qorunmasına qayğı göstərir. Dövlət vətəndaşların məşğulluğuna kömək edir. Yaşayış minimumunun təmin edilməsi şərtləri qanunla müəyyən edilir.

5. Dövlət ətraf mühitin qorunmasına və təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadəyə qayğı göstərir.

6. Dövlət milli dəyərlərin, kimliyin və mədəni irsin qorunmasına, təhsilin, elmin və mədəniyyətin inkişafına qayğı göstərir.

7. Dövlət idmanın inkişafına, sağlam həyat tərzinin yaradılmasına, uşaqların və gənclərin bədən tərbiyəsi və idmanla məşğul olmasına qayğı göstərir.

8. Dövlət xaricdə yaşayan gürcü soydaşları ilə vətən arasındakı əlaqələrin saxlanılmasına və inkişaf etdirilməsinə qayğı göstərir.

Maddə 6. İqtisadi azadlıq

1. İqtisadi azadlıq tanınır və təmin edilir.

2. Dövlət azad və açıq iqtisadiyyatın, azad sahibkarlıq və rəqabətin inkişafına qayğı göstərir.

3. Xüsusi mülkiyyət hüququnun ləğvi qadağandır.

Maddə 7. Ərazi quruluşunun əsasları

1. Gürcüstanın ali dövlət hakimiyyəti orqanlarının müstəsna səlahiyyətlərinə aşağıdakılar daxildir:

a) insan hüquqları, Gürcüstan vətəndaşlığı, miqrasiya, ölkəyə giriş və ölkədən çıxış, əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin Gürcüstanda müvəqqəti və ya daimi qalması ilə bağlı qanunvericilik;

b) cinayət, penitensiar, mülki, əqli mülkiyyət, inzibati, əmək və prosessual qanunvericilik; torpaq, yerin təki və digər təbii ehtiyatlarla bağlı qanunvericilik; əczaçılıq qanunvericiliyi; təhsil müəssisəsi statusunun alınması, akkreditasiya və elmi dərəcələrlə bağlı qanunvericilik; Milli Elmlər Akademiyası ilə bağlı qanunvericilik;

c) xarici siyasət və beynəlxalq münasibətlər; xarici ticarət, gömrük və tarif rejimləri;

d) dövlət müdafiəsi, hərbi sənaye və silah ticarəti; müharibə və sülhə dair məsələlər; fövqəladə vəziyyət və hərbi vəziyyətin hüquqi rejiminin müəyyən edilməsi və tətbiqi; silahlı qüvvələr; məhkəmələr və prokurorluq; dövlət təhlükəsizliyi; cinayət polisi və istintaq; dövlət sərhədinin statusu, rejimi və mühafizəsi; sərhəddə sanitariya kordonu;

e) dövlət maliyyəsi və dövlət borcları; pul çapı və emissiyası; bank, kredit, sığorta, vergi və milli əhəmiyyətli ticarətlə bağlı qanunvericilik;

f) milli əhəmiyyətli dəmir yolları və avtomobil yolları; vahid enerji sistemi və rejimi; rabitə; ərazi sularının, hava məkanının, kontinental şelfin və müstəsna iqtisadi zonanın statusu və mühafizəsi; aviasiya; ticarət donanması; gəmi bayraqları; milli əhəmiyyətli limanlar; okean və açıq dənizdə balıqçılıq; meteorologiya; ətraf mühitin monitorinq sistemləri; standartlar və nümunələr; geodeziya və kartoqrafiya; dəqiq vaxtın müəyyən edilməsi; dövlət statistikası.

2. Abxaziya Muxtar Respublikasının və Acara Muxtar Respublikasının səlahiyyətləri və onların həyata keçirilməsi qaydası Gürcüstan Konstitusiyasının ayrılmaz hissəsi olan Gürcüstanın konstitusiya qanunları ilə müəyyən edilir.

3. Gürcüstanın dövlət ərazi quruluşu, ölkənin bütün ərazisi üzərində Gürcüstanın yurisdiksiyasının tam bərpasından sonra hakimiyyətlər bölgüsü prinsipinə əsasən Gürcüstanın konstitusiya qanunu ilə dəyişdirilir.

4. Gürcüstan vətəndaşları yerli əhəmiyyətli işləri Gürcüstan qanunvericiliyinə uyğun olaraq yerli özünüidarəetmə yolu ilə tənzimləyir. Dövlət hakimiyyəti ilə özünüidarəetmə vahidləri arasındakı səlahiyyətlərin bölünməsi subsidiarlik prinsipinə əsaslanır. Dövlət özünüidarəetmə vahidlərinin maliyyə ehtiyatlarının üzvi qanunla müəyyən edilmiş səlahiyyətlərinə uyğunluğunu təmin edir.

5. Anakliada üzvi qanun əsasında xüsusi hüquqi rejimin tətbiq olunduğu müstəsna iqtisadi zona yaradılır. Xüsusi hüquqi rejimli digər müstəsna iqtisadi zonalar da üzvi qanun əsasında yaradıla bilər.

Maddə 8. Dövlət ilə Gürcüstanın Apostolik Avtokefalik Pravoslav Kilsəsi arasındakı münasibətlər

Vicdan və din azadlığı ilə yanaşı, dövlət Gürcüstanın Apostolik Avtokefalik Pravoslav Kilsəsinin Gürcüstan tarixindəki mühüm rolunu və dövlətdən müstəqilliyini tanıyır. Gürcüstan dövləti ilə Gürcüstanın Apostolik Avtokefalik Pravoslav Kilsəsi arasındakı münasibətlər konstitusiya sazişi ilə müəyyən edilir; həmin saziş insan hüquq və azadlıqları sahəsində beynəlxalq hüququn hamılıqla tanınmış prinsip və normalarına tam uyğun olmalıdır.

Fəsil İkinci. Əsas İnsan Hüquqları

Maddə 9. İnsan ləyaqətinin toxunulmazlığı

1. İnsan ləyaqəti toxunulmazdır və dövlət tərəfindən qorunur.

2. İşgəncə, qeyri-insani və ya alçaldıcı rəftar, qeyri-insani və ya alçaldıcı cəza tətbiqi qadağandır.

Maddə 10. Həyat hüququ və fiziki bütövlüyün toxunulmazlığı

1. İnsan həyatı qorunur. Ölüm cəzası qadağandır.

2. İnsanın fiziki bütövlüyü qorunur.

Maddə 11. Bərabərlik hüququ

1. Bütün insanlar qanun qarşısında bərabərdir. İrqi, rəngi, cinsi, mənşəyi, etnik mənsubiyyəti, dili, dini, siyasi və ya digər görüşləri, sosial mənsubiyyəti, əmlak və ya titullu statusu, yaşayış yeri əsasında və ya hər hansı digər əsasla ayrı-seçkilik qadağandır.

2. Beynəlxalq hüququn hamılıqla tanınmış prinsip və normalarına və Gürcüstan qanunvericiliyinə uyğun olaraq, etnik və dini mənsubiyyətindən və dilindən asılı olmayaraq Gürcüstan vətəndaşlarının özlərinin mədəniyyətini qoruma və inkişaf etdirmə, həm şəxsi, həm də ictimai həyatda hər hansı ayrı-seçkilik olmadan öz ana dilindən istifadə etmə hüququ vardır.

3. Dövlət kişilər və qadınlar üçün bərabər hüquq və imkanlar təmin edir. Dövlət kişi və qadın bərabərliyini əslində təmin etmək və bərabərsizliyi aradan qaldırmaq üçün xüsusi tədbirlər görür.

4. Dövlət əlilliyi olan şəxslər üçün onların hüquq və mənafelərini həyata keçirməsi üçün xüsusi şərtlər yaradır.

Maddə 12. Şəxsiyyətin azad inkişaf hüququ

Hər kəsin öz şəxsiyyətini azad inkişaf etdirmək hüququ vardır.

Maddə 13. İnsan azadlığı

1. İnsan azadlığı qorunur.

2. Azadlıqdan məhrumetmə və ya azadlığın digər məhdudlaşdırılması yalnız məhkəmə qərarı əsasında yol veriləndir.

3. Qanunla vəkil edilmiş vəzifəli şəxs qanunla müəyyən edilmiş hallarda şəxsi həbs edə bilər. Həbs edilmiş şəxs həbsdən etibarən 48 saatdan gec olmayaraq səlahiyyətli məhkəməyə təqdim edilir. Məhkəmə növbəti 24 saat ərzində həbs barəsində və ya azadlığın digər məhdudlaşdırılması barəsində qərar çıxarmasa, şəxs dərhal azad edilir.

4. Şəxs həbs edildiyi andan dərhal öz hüquqları və həbsin əsasları haqqında məlumatlandırılır. Şəxs həbs edildiyi andan dərhal hüquqşünasın yardımını tələb edə bilər. Bu tələb yerinə yetirilməlidir.

5. Təqsirləndirilən şəxsin həbsdə saxlanma müddəti 9 ayı keçə bilməz.

6. Bu maddənin tələblərinin pozulması qanunla cəzalandırılır. Azadlığı qeyri-qanuni məhdudlaşdırılmış şəxsin kompensasiya almaq hüququ vardır.

Maddə 14. Hərəkət azadlığı

1. Gürcüstanda qanuni qaydada yaşayan hər kəsin ölkənin ərazisindəki hərəkət azadlığı, yaşayış yerini sərbəst seçmək hüququ və Gürcüstanı sərbəst tərk etmək hüququ vardır.

2. Bu hüquqlar yalnız qanuna uyğun olaraq, demokratik cəmiyyətdə zəruri olan həddə milli təhlükəsizliyin və ya ictimai asayişin təmin edilməsi, sağlamlığın qorunması və ya ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi məqsədilə məhdudlaşdırıla bilər.

3. Gürcüstan vətəndaşı Gürcüstana sərbəst daxil ola bilər.

Maddə 15. Şəxsi və ailə həyatının toxunulmazlığı, şəxsi məkan və ünsiyyətin məxfiliyi hüquqları

1. Şəxsi və ailə həyatı toxunulmazdır. Bu hüquq yalnız qanuna uyğun olaraq, demokratik cəmiyyətdə zəruri olan həddə milli təhlükəsizliyin və ya ictimai asayişin təmin edilməsi və ya digərlərinin hüquqlarının qorunması məqsədilə məhdudlaşdırıla bilər.

2. Şəxsi məkan və ünsiyyət toxunulmazdır. Heç kim sahibinin razılığı olmadan yaşayış yerinə və ya digər mülkə daxil olmaq, yaxud axtarış aparmaq hüququna malik deyildir. Bu hüquqlar yalnız qanuna uyğun olaraq, demokratik cəmiyyətdə zəruri olan həddə milli təhlükəsizliyin və ya ictimai asayişin təmin edilməsi, yaxud digərlərinin hüquqlarının qorunması məqsədilə məhkəmə qərarı əsasında və ya qanunla nəzərdə tutulmuş təcili zərurət hallarında məhkəmə qərarı olmadan məhdudlaşdırıla bilər. Təcili zərurət hallarında hüququn məhdudlaşdırılmasından etibarən 24 saatdan gec olmayaraq məhkəməyə xəbər verilir; məhkəmə bildirişin daxil olmasından etibarən 24 saatdan gec olmayaraq məhdudlaşdırmanın qanuniliyini təsdiqləyir.

Maddə 16. Vicdan, din və inanc azadlığı

1. Hər kəsin vicdan, din və inanc azadlığı vardır.

2. Bu hüquqlar yalnız qanuna uyğun olaraq, demokratik cəmiyyətdə zəruri olan həddə ictimai asayişin təmin edilməsi, yaxud sağlamlığın və ya digərlərinin hüquqlarının qorunması məqsədilə məhdudlaşdırıla bilər.

3. Heç kim öz inancı, dini və ya vicdanına görə təqib edilə bilməz, yaxud bu barədə fikrini ifadə etməyə məcbur edilə bilməz.

Maddə 17. Fikir azadlığı, məlumat azadlığı, kütləvi informasiya vasitələri və internet hüquqları

1. Fikir azadlığı və fikrin ifadəsi qorunur. Heç kim öz fikrinə görə və ya fikrini ifadə etdiyinə görə təqib edilə bilməz.

2. Hər kəsin məlumatı sərbəst almaq və yaymaq hüququ vardır.

3. Kütləvi informasiya vasitələri azaddır. Senzura yolverilməzdir. Nə dövlət, nə də fiziki şəxslər kütləvi informasiya vasitələrini və ya informasiyanın yayılması vasitələrini inhisara almaq hüququna malik deyildir.

4. Hər kəsin internetə çıxış əldə etmək və onu sərbəst istifadə etmək hüququ vardır.

5. Bu hüquqların məhdudlaşdırılmasına yalnız qanuna uyğun olaraq, demokratik cəmiyyətdə milli təhlükəsizliyin, ictimai asayişin və ya ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi, digərlərinin hüquqlarının qorunması, məxfi elan edilmiş məlumatın açıqlanmasının qarşısının alınması, yaxud məhkəmənin müstəqilliyi və qərəzsizliyinin təmin edilməsi üçün zəruri olan həddə yol verilir.

6. Dövlət qurumlarından ictimai yayımçının müstəqilliyi və siyasi və əhəmiyyətli kommersiya təsirindən azadlığı qanunla təmin edilir.

7. Media plüralizminə nəzarət etmək, kütləvi informasiya vasitələrində ifadə azadlığının həyata keçirilməsini qorumaq, kütləvi informasiya vasitələrinin və ya informasiya yayma vasitələrinin inhisarlaşmasının qarşısını almaq, yayım və elektron kommunikasiyalar sahəsində istehlakçıların və sahibkarların hüquqlarını qorumaq məqsədilə yaradılmış milli tənzimləyici orqanın institusional və maliyyə müstəqilliyi qanunla təmin edilir.

Maddə 18. Ədalətli inzibati icraatı, ictimai məlumata çıxışı, məlumat özünümüəyyənləşdirməsini və dövlət hakimiyyəti tərəfindən vurulmuş zərərin kompensasiyasını hüquqları

1. Hər kəsin öz işinin inzibati orqan tərəfindən ağlabatan müddət ərzində ədalətli baxılması hüququ vardır.

2. Hər kəsin qanunla müəyyən edilmiş qaydada dövlət qurumlarında özü haqqında, digər məlumatlar haqqında və ya rəsmi sənəd haqqında məlumat almaq hüququ vardır; bu hüquq həmin məlumat və ya sənəd kommersiya ya peşəkar sirr təşkil etdikdə, yaxud qanunla ya qanunla müəyyən edilmiş qaydada milli təhlükəsizliyin, ictimai asayişin təmin edilməsi və ya məhkəmə araşdırmasının maraqlarının qorunması baxımından demokratik cəmiyyətdə zəruri olaraq dövlət sirri elan edildikdə tətbiq edilmir.

3. Şəxsin sağlamlığı, maliyyəsi və ya digər şəxsi məsələlərinə dair rəsmi qeydiyyatlarda olan məlumatlar şəxsin razılığı olmadan heç kimə verilə bilməz; bu qayda yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş və milli təhlükəsizliyin, ictimai asayişin, ictimai maraqların, sağlamlığın və ya digərlərinin hüquqlarının qorunması üçün zəruri olan hallarda tətbiq edilmir.

4. Dövlət, muxtar respublikalar və yerli özünüidarəetmə orqanlarının və ya onların əməkdaşlarının qanunsuz hərəkətlərindən dəyən zərərin müvafiq olaraq dövlət vəsaiti, muxtar respublikaların vəsaiti və ya yerli özünüidarəetmə vəsaiti hesabına məhkəmə vasitəsilə tam kompensasiya edilməsi hüququ hər kəsə tanınır.

Maddə 19. Mülkiyyət hüququ

1. Mülkiyyət sahibi olmaq və miras almaq hüququ tanınır və təmin edilir.

2. Bu hüquq ictimai mənafelər üçün qanunla müəyyən edilmiş hallarda və müəyyən edilmiş qaydada məhdudlaşdırıla bilər.

3. Mülkiyyətin özgəninkiləşdirilməsinə yalnız qanunla birbaşa nəzərdə tutulmuş kəskin ictimai ehtiyac hallarında, məhkəmə qərarı əsasında və ya üzvi qanunla müəyyən edilmiş təcili zərurət halında əvvəlcədən, tam və ədalətli kompensasiya ödənilməklə yol verilir. Kompensasiya hər hansı vergi və ödənişdən azaddır.

4. Xüsusi əhəmiyyətli resurs kimi kənd təsərrüfatı torpağı yalnız Dövlətin, özünüidarəetmə vahidinin, Gürcüstan vətəndaşının və ya Gürcüstan vətəndaşlarının birliyinin mülkiyyətində ola bilər. İstisna hallar Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə iki əksəriyyəti ilə qəbul edilmiş üzvi qanunla müəyyən edilə bilər.

Maddə 20. Yaradıcılıq azadlığı, mədəni irs

1. Yaradıcılıq azadlığı təmin edilir. Əqli mülkiyyət hüququ qorunur.

2. Yaradıcılıq prosesinə müdaxilə və yaradıcılıq sahəsində senzura yolverilməzdir.

3. Yaradıcı əsərin yayılmasına yalnız məhkəmə qərarı əsasında, həmin yayılma başqalarının hüquqlarını pozan hallarda qadağa qoyula bilər.

4. Hər kəsin mədəni irsin qorunmasına qayğı göstərmək hüququ vardır. Mədəni irs qanunla qorunur.

Maddə 21. Toplaşma azadlığı

1. Müdafiə Qüvvələrinin sıralarında olan və ya dövlət və ictimai təhlükəsizlikdən məsul orqanlarda xidmət edən şəxslər istisna olmaqla, hər kəsin əvvəlcədən icazə almadan açıq şəkildə və silahsız surətdə toplaşmaq hüququ vardır.

2. İctimai nəqliyyat yolunda toplaşma keçirilərkən, qanun öncədən hakimiyyət orqanlarına xəbər verilməsini nəzərdə tuta bilər.

3. Hakimiyyət orqanları toplaşmaya yalnız o halda xitam verə bilər ki, o, qanunsuz xarakter alsın.

Maddə 22. Birləşmə azadlığı

1. Birləşmə azadlığı təmin edilir.

2. Birlik yalnız öz qərarı və ya məhkəmə qərarı ilə, qanunla müəyyən edilmiş hallarda və müəyyən edilmiş qaydada buraxıla bilər.

Maddə 23. Siyasi partiyaların azadlığı

1. Gürcüstan vətəndaşlarının üzvi qanuna uyğun olaraq siyasi partiya yaratmaq və onun fəaliyyətində iştirak etmək hüququ vardır.

2. Müdafiə Qüvvələrinin sıralarında olan və ya dövlət və ictimai təhlükəsizlikdən məsul orqanlarda xidmət edən şəxslər, eləcə də hakim təyin edilmiş şəxslər siyasi partiyadan çıxır.

3. Gürcüstanın konstitusiya quruluşunu devirməyi və ya zorla dəyişdirməyi, ölkənin müstəqilliyini pozmağı, ərazi bütövlüyünü pozunu, müharibəni və ya zorakılığı təbliğ etməyi, milli, etnik, yerliyə məxsusluq, dini və ya sosial ədavəti qızışdırmağı məqsəd edən siyasi partiyaların yaradılması və fəaliyyəti yolverilməzdir. Ərazi prinsipinə əsaslanan siyasi partiya yaradılması yolverilməzdir.

4. Siyasi partiyaya qadağa yalnız üzvi qanunla müəyyən edilmiş hallarda və müəyyən edilmiş qaydada konstitusiya məhkəməsinin qərarı ilə yol veriləndir.

Maddə 24. Seçki hüququ

1. 18 yaşına çatmış hər bir Gürcüstan vətəndaşının referendumlarda və dövlət, muxtar respublika və yerli özünüidarəetmə orqanlarının seçkilərində iştirak etmək hüququ vardır. Seçicinin iradəsini azad ifadə etməsi təmin edilir.

2. Məhkəmənin hökmü əsasında xüsusilə ağır cinayətə görə cəza çəkən, cəzaçəkmə müəssisəsindəki şəxs, yaxud məhkəmə qərarı ilə dəstək almaqhüququ tanınmış və stasionar qayğı müəssisəsinə yerləşdirilmiş şəxsin seçkilərdə və referendumlarda iştirak etmək hüququ yoxdur.

Maddə 25. Dövlət vəzifəsi tutmaq hüququ

1. Hər bir Gürcüstan vətəndaşının qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tələblərə cavab verdiyi halda istənilən dövlət vəzifəsini tutmaq hüququ vardır. Dövlət qulluğunun şərtləri qanunla müəyyən edilir.

2. Gürcüstan Prezidenti, Baş Nazir və Parlament Sədri vəzifəsini eyni zamanda xarici dövlətin vətəndaşı olan Gürcüstan vətəndaşı tuta bilməz.

Maddə 26. Əmək azadlığı, həmkarlar ittifaqları azadlığı, tətil hüququ və sahibkarlıq azadlığı

1. Əmək azadlığı təmin edilir. Hər kəsin öz məşğuliyyətini sərbəst seçmək hüququ vardır. Təhlükəsiz əmək şəraitinə hüquq və digər əmək hüquqları üzvi qanunla qorunur.

2. Hər kəsin üzvi qanuna uyğun olaraq həmkarlar ittifaqı yaratmaq və ona üzv olmaq hüququ vardır.

3. Tətil hüququ tanınır. Bu hüququn həyata keçirilməsinin şərt və qaydaları üzvi qanunla müəyyən edilir.

4. Sahibkarlıq azadlığı təmin edilir. İnhisar fəaliyyəti qadağandır; qanunla icazə verilən hallar istisnadır. İstehlakçı hüquqları qanunla qorunur.

Maddə 27. Təhsil hüququ və akademik azadlıq

1. Hər kəsin təhsil almaq hüququ və aldığı təhsilin formasını seçmək hüququ vardır.

2. Məktəbəqədər təhsil qanunla müəyyən edilmiş qaydada təmin edilir. İbtidai və əsas təhsil məcburidir. Ümumi təhsil qanunla müəyyən edilmiş qaydada dövlət tərəfindən tam maliyyələşdirilir. Vətəndaşların dövlət hesabına peşə və ali təhsil almaq hüququ qanunla müəyyən edilmiş qaydada tanınır.

3. Akademik azadlıq və ali təhsil müəssisələrinin muxtariyyəti təmin edilir.

Maddə 28. Sağlamlığın qorunması hüququ

1. Vətəndaşın əlçatan və keyfiyyətli tibbi xidmətlər hüququ qanunla təmin edilir.

2. Dövlət bütün tibb müəssisələrinə və tibbi xidmətlərin keyfiyyətinə nəzarət edir, dərman vasitələrinin istehsalını və dövriyyəsini tənzimləyir.

Maddə 29. Ətraf mühitin qorunması hüququ

1. Hər kəsin sağlam mühitdə yaşamaq, təbii mühitdən və ictimai məkandan istifadə etmək hüququ vardır. Hər kəsin ətraf mühitin vəziyyəti haqqında vaxtında tam məlumat almaq hüququ vardır. Hər kəsin ətraf mühitin qorunmasına qayğı göstərmək hüququ vardır. Ətraf mühitlə bağlı qərarların qəbulunda iştirak hüququ qanunla təmin edilir.

2. Ətraf mühitin qorunması və təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə indiki və gələcək nəsillərin maraqları nəzərə alınmaqla qanunla təmin edilir.

Maddə 30. Evlənmə hüququ, ananın və uşağın hüquqları

1. Ailə qurmaq məqsədilə qadın ilə kişi arasında birlik olan nikah, arvad-ər bərabər hüquqluluğu və azad iradəsini əsas götürür.

2. Ananın və uşağın hüquqları qanunla qorunur.

Maddə 31. Prosessual hüquqlar

1. Hər kəsin hüquqlarını müdafiə etmək üçün məhkəməyə müraciət etmək hüququ vardır. Ədalətli və vaxtında mühakimənin aparılması hüququ təmin edilir.

2. Hər kəs yalnız işə baxmaq səlahiyyəti olan məhkəmə tərəfindən mühakimə edilir.

3. Müdafiə hüququ təmin edilir. Hər kəsin hüquqlarını məhkəmədə şəxsən, hüquqşünas vasitəsilə və ya qanunla müəyyən edilmiş hallarda nümayəndə vasitəsilə müdafiə etmək hüququ vardır. Hüquqşünasın hüquqlarının qeyri-məhdud həyata keçirilməsi, habelə hüquqşünasların özünütəşkili hüququ qanunla təmin edilir.

4. Müttəhimin ittiham tərəfinin şahidlərinin sorğulandığı eyni şəraitdə onun şahidlərinin çağırılmasını və sorğulanmasını tələb etmək hüququ vardır.

5. Şəxs qanunla müəyyən edilmiş qaydada məhkum etmə qərarı qüvvəyə minənədək günahsız hesab edilir.

6. Heç kim öz günahsızlığını sübut etməyə məcbur deyildir. İsbat yükü ittiham tərəfinin üzərinə düşür.

7. Müttəhimi mühakiməyə göndərmək haqqında qərar ağlabatan inancla əsaslandırılmalıdır; məhkum etmə qərarı isə danılmaz sübutlara əsaslanmalıdır. Qanunla müəyyən edilmiş qaydada sübut edilə bilməyən hər hansı şübhə müttəhimin xeyrinə həll edilir.

8. Heç kim eyni cinayətə görə ikinci dəfə mühakimə edilə bilməz.

9. Heç kim törədildiyi vaxt cinayət sayılmayan hərəkətə görə məsuliyyətə cəlb edilə bilməz. Məsuliyyəti azaldan və ya aradan qaldıran istisna olmaqla, heç bir qanunun geriyə qüvvəsi yoxdur.

10. Qanunu pozmaqla əldə edilmiş sübut hüquqi qüvvəyə malik deyildir.

11. Heç kim qanunla müəyyən edilmiş yaxınları əleyhinə ifadə verməyə məcbur edilə bilməz.

Maddə 32. Gürcüstan vətəndaşlığı

1. Gürcüstan vətəndaşının harada olmasından asılı olmayaraq onu qoruyur.

2. Gürcüstan vətəndaşlığı doğumla və ya vətəndaşlığa qəbul yolu ilə əldə edilir. Gürcüstan vətəndaşlığının əldə edilməsi və itirilməsi qaydaları, xarici dövlət vətəndaşına Gürcüstan vətəndaşlığı verilməsinin şərtləri və qaydaları, Gürcüstan vətəndaşının başqa dövlətin vətəndaşlığını saxlaması şərtləri üzvi qanunla müəyyən edilir.

3. Vətəndaşlıqdan məhrum etmə yolverilməzdir.

4. Gürcüstan vətəndaşının Gürcüstandan sürgün edilməsi yolverilməzdir.

5. Gürcüstan vətəndaşının xarici dövlətə verilməsi yolverilməzdir; beynəlxalq müqavilə ilə nəzərdə tutulmuş hallar istisnadır. Vətəndaşın verilməsi haqqında qərardan məhkəməyə şikayət verilə bilər.

Maddə 33. Əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin hüquqları

1. Gürcüstanda yaşayan digər dövlətlərin vətəndaşları və vətəndaşlığı olmayan şəxslər Konstitusiya və qanunla nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla Gürcüstan vətəndaşları ilə bərabər hüquq və vəzifələrə malikdirlər.

2. Dövlət digər dövlətlərin vətəndaşlarının və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin siyasi fəaliyyətinə məhdudiyyət qoymaq hüququna malikdir.

3. Gürcüstan beynəlxalq hüququn hamılıqla tanınmış normalarına uyğun olaraq, qanunla müəyyən edilmiş qaydada digər dövlətlərin vətəndaşlarına və vətəndaşlığı olmayan şəxslərə sığınacaq verir.

4. Beynəlxalq hüququn hamılıqla tanınmış prinsip və normalarını pozmaqla şəxslərin Gürcüstandan sürgün edilməsi və ya ekstradisiyası yolverilməzdir.

Maddə 34. Əsas insan hüquqlarının təmin edilməsinin ümumi prinsipləri

1. Konstitusiyada qeyd edilmiş əsas insan hüquqları öz məzmununa görə hüquqi şəxslərə də şamil edilir.

2. Əsas insan hüquqlarının həyata keçirilməsi başqalarının hüquqlarını pozmamalıdır.

3. Əsas insan hüququnun məhdudlaşdırılması xidmət etdiyi qanuni məqsədin əhəmiyyətinə mütənasib olmalıdır.

Maddə 35. Gürcüstanın Xalq Müdafiəçisi (Ombudsman)

1. Gürcüstanın ərazisində insan hüquqlarının qorunmasına nəzarəti Gürcüstanın Xalq Müdafiəçisi həyata keçirir; o, Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı beşdə üç əksəriyyəti ilə 6 illik müddətə seçilir. Eyni şəxs ardıcıl olaraq Xalq Müdafiəçisi seçilə bilməz.

2. Xalq Müdafiəçisinin fəaliyyətinə mane olmaq qanunla cəzalandırılır.

3. Xalq Müdafiəçisinin tutulması, həbs edilməsi, yaxud onun yaşayış yeri, iş yeri, nəqliyyat vasitəsi və ya şəxsinin axtarılması yalnız Parlamentin razılığı ilə yol veriləndir; cinayət yerindəyakalanma halı istisnadır — bu halda Parlament dərhal xəbərdar edilir. Belə hallarda Parlament həbsə razılıq vermədikcə Xalq Müdafiəçisi dərhal azad edilir.

4. Xalq Müdafiəçisinin səlahiyyətləri üzvi qanunla müəyyən edilir.

Fəsil Üçüncü. Gürcüstan Parlamenti

Maddə 36. Parlamentin statusu və səlahiyyətləri

1. Gürcüstan Parlamenti ölkənin ali nümayəndəli orqanıdır; qanunverici hakimiyyəti həyata keçirir, ölkənin daxili və xarici siyasətinin əsas istiqamətlərini müəyyən edir, Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş çərçivədə Hökumətin fəaliyyətinə nəzarət edir və digər səlahiyyətləri həyata keçirir.

2. Parlamentin iş qaydaları Parlament üzvünün, Parlament komitəsinin və ya parlament fraksiyasının təşəbbüsü əsasında Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə qəbul edilən Parlament Reqlamenti ilə müəyyən edilir. Reqlament qanunun qüvvəsinə malikdir və Parlament Sədri tərəfindən imzalanır və rəsmi elan edilir.

Maddə 37. Parlament seçkiləri

1. Gürcüstanın bütün ərazisi üzərində yurisdiksiyasının tam bərpasından sonra Parlament daxilində iki palata yaradılır: Respublika Şurası və Senat. Respublika Şurası mütənasib sistem üzrə seçilmiş üzvlərdən ibarət olur. Senat Abxaziya Muxtar Respublikasından, Acara Muxtar Respublikasından və Gürcüstanın digər ərazi vahidlərindən seçilmiş üzvlərdən və Gürcüstanın Prezidenti tərəfindən təyin edilmiş beş üzvdən ibarət olur. Palatalar üçün tələb olunan say, səlahiyyətlər və seçki qaydaları üzvi qanunla müəyyən edilir.

2. Bu maddənin 1-ci bəndində nəzərdə tutulmuş şərt yaranana qədər Parlament hamılıqla tanınmış, azad, bərabər və birbaşa seçki hüququ əsasında, gizli səsvermə yolu ilə mütənasib sistem üzrə vahid çoxmandatlı seçki dairəsindən 4 illik müddətə seçilmiş 150 Parlament üzvündən ibarət olur.

3. Növbəti parlament seçkiləri Parlamentin səlahiyyət müddətinin bitdiyi təqvim ilinin oktyabr ayının son şənbəsində keçirilir. Parlament buraxıldıqda seçkilər Parlamentin buraxılmasından etibarən 45-ci gündən tez olmayaraq, 60-cı gündən gec olmayaraq keçirilir. Seçki tarixi fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət dövrünə düşdükdə seçkilər fövqəladə vəziyyətin və ya hərbi vəziyyətin ləğvindən etibarən 45-ci gündən tez olmayaraq, 60-cı gündən gec olmayaraq keçirilir.

4. Seçki hüququ olan, 25 yaşına çatmış və Gürcüstanda ən azı 10 il yaşamış hər bir Gürcüstan vətəndaşı Parlament üzvü seçilə bilər. Məhkəmə hökmü ilə həbs cəzasına məhkum edilmiş şəxs Parlament üzvü seçilə bilməz.

5. Qanunla müəyyən edilmiş qaydada qeydiyyatdan keçmiş siyasi partiya, seçkilərin keçirilməsi üçün müəyyən edilmiş tarixə həmin partiyanın namizədliyi ilə seçilmiş Parlament üzvü olduqda və ya üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada ən azı 25 000 seçicinin imzası ilə dəstəkləndikdə parlament seçkilərində iştirak etmək hüququna malikdir.

6. Parlament mandatları yalnız seçkilərdə keçərli səslərin ən azı 5 faizini alan siyasi partiyalar arasında bölüşdürülür. Siyasi partiyanın aldığı mandatların sayını müəyyən etmək üçün həmin partiyanın aldığı səslərin sayı 150-yə vurulur və keçərli səslərin ən azı 5 faizini alan bütün siyasi partiyaların aldığı ümumi səslərin sayına bölünür. Alınan ədədin tam hissəsi siyasi partiyanın aldığı mandatların sayıdır. Siyasi partiyaların aldığı mandatların ümumi sayı 150-dən az olduqda, bölüşdürülməmiş mandatlar ardıcıl olaraq ən yaxşı nəticə göstərmiş siyasi partiyalara verilir.

7. Parlamentin seçki qaydası üzvi qanunla müəyyən edilir.

Maddə 38. Parlamentin ilk iclası və səlahiyyətlərinin başa çatması

Yeni seçilmiş Parlamentin ilk iclası parlament seçkilərinin nəticələrinin rəsmi elan edildiyi gündən etibarən 10 gündən gec olmayaraq keçirilir. Parlamentin ilk iclasını Prezident çağırır. Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti iclasda iştirak etdikdə Parlament işə başlamaq səlahiyyəti qazanır. Parlamentin tam səlahiyyətləri Parlament üzvlərinin üçdə iki hissəsi tərəfindən tanındıqdan sonra əldə edilir. Əvvəlki Parlamentin səlahiyyətləri bu andan başa çatır.

Maddə 39. Gürcüstan Parlamenti üzvü

1. Gürcüstan Parlamenti üzvü bütün Gürcüstanın nümayəndəsidir. O, azad mandata malikdir və geri çağırıla bilməz.

2. Parlament üzvünün tutulması, həbs edilməsi, yaxud onun yaşayış yeri, iş yeri, nəqliyyat vasitəsi və ya şəxsinin axtarılması yalnız Parlamentin əvvəlcədən razılığı ilə yol veriləndir; Parlament üzvünün cinayət yerindəyakalanması halı istisnadır — bu halda Parlament dərhal xəbərdar edilir. Parlament 48 saat ərzində həbsə razılıq vermədikcə tutulmuş və ya həbs edilmiş Parlament üzvü dərhal azad edilir.

3. Parlament üzvünün Parlament üzvü statusu ilə əlaqədar özünə açıqlanan faktlar barəsində ifadə verməmək hüququ vardır. Bu məsələyə dair yazılı materialların götürülməsi və ya çıxarılması yolverilməzdir. Bu hüquq Parlament üzvünün səlahiyyət müddəti bitdikdən sonra da qüvvədə qalır. Parlament üzvü vəzifəsini yerinə yetirərkən Parlament daxilində və xaricindən bildirdiyi fikirlərə görə məsuliyyət daşımır. Parlament üzvünün səlahiyyətlərini maneəsiz həyata keçirməsinin şərtləri təmin edilir. Parlament üzvü qanunvericilik aktı ilə müəyyən edilmiş mükafat alır. Müvafiq dövlət orqanları onun müraciəti əsasında Parlament üzvünün şəxsi təhlükəsizliyini təmin edir. Parlament üzvünün səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsinə mane olmaq qanunla cəzalandırılır.

4. Parlament üzvünün dövlət qulluğunda hər hansı vəzifə tutmaq və ya sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaq hüququ yoxdur. Parlament üzvü ictimai fəaliyyətlə məşğul ola bilər. Parlament üzvü inzibati funksiyaların yerinə yetirilməsini nəzərdə tutmayan elmi, pedaqoji və bədii fəaliyyətlə məşğul ola bilər. Maraqların toqquşması halları Parlament Reqlamenti ilə müəyyən edilir.

5. Parlament üzvünün səlahiyyətlərinin tanınması və ya vaxtından əvvəl xitam verilməsi məsələlərini Parlament həll edir. Parlamentin qərarından Konstitusiya Məhkəməsinə şikayət verilə bilər. Parlament üzvünün səlahiyyətlərinə vaxtından əvvəl xitam verilir, əgər o:

a) səlahiyyətlərinin xitamına dair şəxsi ərizəsini Parlamentə təqdim edərsə;

b) statusu ilə uyğunsuz olan vəzifəni tutur və ya uyğunsuz fəaliyyətlə məşğul olursa;

c) növbəti sessiyalar ərzində üzrsüz səbəbdən növbəti iclasların yarısından çoxuna gəlməzsə;

d) qüvvəyə minmiş məhkəmə hökmü ilə məhkum edilmişdirsə;

e) məhkəmə qərarı ilə dəstək almaqhüququ tanınmış və müvafiq stasionar qayğı müəssisəsinə yerləşdirilmişdirsə, yaxud məhkəmə tərəfindən itkin düşmüş hesab edilmişdirsə və ya ölmüş elan edilmişdirsə;

f) vəfat edərsə;

g) Gürcüstan vətəndaşlığını itirərsə;

h) Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı ilə səlahiyyətlərinin xitamına məruz qalırsa.

Maddə 40. Gürcüstan Parlament Sədri və sədr müavinləri

1. Gürcüstan Parlamenti öz səlahiyyət müddəti üçün gizli səsvermə yolu ilə Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə Reqlamentdə müəyyən edilmiş qaydada Sədri seçir. Parlament Sədri Parlamentin işinə rəhbərlik edir, fikrin azad ifadəsini təmin edir, Parlamentin qəbul etdiyi aktları imzalayır və Reqlamentlə müəyyən edilmiş digər səlahiyyətləri həyata keçirir. Parlament Sədri Reqlamentlə müəyyən edilmiş qaydada Parlament binasında tam inzibati funksiyaları yerinə yetirir.

2. Gürcüstan Parlamenti öz səlahiyyət müddəti üçün Reqlamentdə müəyyən edilmiş qaydada Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə birinci sədr müavini və sədr müavinlərini seçir.

Maddə 41. Parlament Bürosu, komitələr və fraksiyalar

1. Parlamentin işini təşkil etmək məqsədilə Parlament Bürosu yaradılır; o, Parlament sədri və sədr müavinlərindən, həmçinin parlament komitələrinin və parlament fraksiyalarının sədrlərindən ibarətdir.

2. Qanunvericilik məsələlərini əvvəlcədən hazırlamaq, qərarların icrasını asanlaşdırmaq və Hökumətə və Parlamentə hesabatlı orqanların fəaliyyətinə nəzarəti həyata keçirmək məqsədilə Parlamentdə komitələr yaradılır.

3. Parlament üzvləri Reqlamentdə müəyyən edilmiş qaydada parlament fraksiyasına qoşula bilərlər. Fraksiya üzvlərinin sayı yeddidən az ola bilməz. Bir siyasi partiyanın namizədliyi ilə seçilmiş Parlament üzvləri yalnız bir fraksiya yarada bilər. Fraksiyaların yaradılması və fəaliyyəti qaydaları, habelə onların hüquqları Parlament Reqlamenti ilə müəyyən edilir.

Maddə 42. Parlamentin təhqiqat və digər müvəqqəti komissiyaları

1. Parlamentdə Reqlamentlə nəzərdə tutulmuş hallarda, habelə Parlament üzvlərinin ən azı beşdə birinin təşəbbüsü ilə təhqiqat və ya digər müvəqqəti komissiyalar yaradılır.

2. Müvəqqəti komissiyanın yaradılması haqqında qərar Parlament tərəfindən Reqlamentdə müəyyən edilmiş qaydada qəbul edilir. Müvəqqəti təhqiqat komissiyasının yaradılması haqqında qərar Parlament üzvlərinin ümumi sayının üçdə birinin dəstəyi ilə qəbul edilir. Parlament fraksiyaları müvəqqəti komissiyada ən azı bir üzvlə təmsil olunur. Müxalifət fraksiyalarının müvəqqəti komissiyalarda təmsil olunması komissiyanın ümumi üzv sayının yarısından az ola bilməz.

3. Təhqiqat komissiyasının tələbi ilə üzvlərin iclasda iştirakı və araşdırılan məsələyə dair bütün sənəd və məlumatların təqdim edilməsi məcburidir.

Maddə 43. Parlament üzvünün sorğu və interpellyasiyaları

1. Parlament üzvünün Hökumətə, Parlamentə hesabatlı digər orqana, Hökumət üzvünə, bütün səviyyəli ərazi vahidlərinin dövlət orqanlarına və dövlət institutlarına sorğu ilə müraciət etmək hüququ vardır. Parlament üzvünün sorğusuna vaxtında və tam cavab verilməsi məcburidir.

2. Ən azı yeddi Parlament üzvündən ibarət parlament fraksiyası Parlament iclaslarında suallara cavab vermək vəzifəsi olan Hökumətə, Parlamentə hesabatlı digər orqana və ya Hökumət üzvünə interpellyasiya yolu ilə sual vermək hüququna malikdir. Cavab Parlamentin müzakirəsinin predmetinə çevrilə bilər.

Maddə 44. Parlament sessiyaları və iclasları

1. Parlament rəsmi olaraq ildə iki dəfə növbəti sessiyanın işinə başlayır. Payız sessiyası sentyabr ayının birinci çərşənbə axşamı açılır və dekabr ayının üçüncü cümə axşamı bağlanır. Yaz sessiyası fevral ayının birinci çərşənbə axşamı açılır və iyun ayının son cümə günü bağlanır.

2. Sessiyalar arasındakı dövrdə Gürcüstanın Prezidenti Parlament Sədri, Parlament üzvlərinin ən azı dörddə birinin və ya Hökumətin tələbi ilə Parlamentin fövqəladə sessiyasını çağırır. Gürcüstanın Prezidenti həmçinin növbəti sessiya zamanı xüsusi iclası çağırır. Fövqəladə sessiya çağırılması barəsində yazılı tələbdən etibarən 48 saat ərzində Parlamentin çağırılması haqqında akt verilmədikdə, Parlament Reqlamentə uyğun olaraq növbəti 48 saat ərzində toplanır. Parlamentin xüsusi iclası yalnız təşəbbüskar tərəfindən müəyyən edilmiş gündəm əsasında keçirilir və gündəm tükəndikdən sonra başa çatır.

3. Prezident tərəfindən fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət elan edildikdə Parlament toplanır. Parlament fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət ləğv edilənədək işini davam etdirir.

4. Parlament iclasları açıqdır. İştirakçıların əksəriyyətinin, lakin Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə birinin qərarı ilə Parlament müəyyən məsələləri müzakirə edərkən iclasın və ya onun bir hissəsinin qapalı keçirilməsini elan edə bilər. İclasın tam və ya qismən qapalı keçirilməsi haqqında qərar gizli müzakirə edilir və gizli qəbul edilir. Parlamentin açıq iclaslarının protokolları açıqdır.

5. Parlament iclasında səsvermə açıq və ya gizli ola bilər. Konstitusiya və qanunla nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, səsvermə açıq keçirilir.

6. Hökumət üzvü, Parlamentə hesabatlı vəzifəli şəxs və ya Parlamentə hesabatlı orqanın rəhbəri iclasda qaldırılan suallara cavab vermək və görülmüş işlər haqqında hesabat təqdim etmək məqsədilə Parlament, parlament komitəsi və ya komissiyanın iclaslarına iştirak etmək hüququna malikdir; tələb olunduqda isə buna məcburdur. Parlament, komitə və ya komissiyanın belə bir vəzifəli şəxsi tələb olunduqdan dərhal sonra dinləmək hüququ vardır.

Maddə 45. Qanun yaradıcılığı və qərar qəbulu qaydaları

1. Hökumətin, Parlament üzvünün, parlament fraksiyasının, parlament komitəsinin, Abxaziya və Acara Muxtar Respublikalarının ali nümayəndəli orqanlarının, habelə 25 000-dən az olmayan seçicinin qanunvericilik təşəbbüsü hüququ vardır. Parlament Hökumət tərəfindən təqdim edilmiş qanun layihəsini onun tələbi ilə fövqəladə iclasda müzakirə edir.

2. Konstitusiya ilə qanunların qəbulu üçün başqa qayda müəyyən edilmədikdə, iclasda iştirak edən Parlament üzvlərinin əksəriyyəti, lakin Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə biri tərəfindən dəstəkləndikdə qanun qəbul edilmiş sayılır. Konstitusiya ilə üzvi qanunların qəbulu üçün başqa qayda müəyyən edilmədikdə, Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti tərəfindən dəstəkləndikdə üzvi qanun qəbul edilmiş sayılır.

3. Parlamentin digər qərarları, Konstitusiya ilə və ya qanunla qərarın qəbulu üçün başqa qayda müəyyən edilmədikdə, iclasda iştirak edən Parlament üzvlərinin əksəriyyəti, lakin Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə biri tərəfindən dəstəkləndikdə qəbul edilmiş sayılır. Konstitusiya sazişinin təsdiq edilməsi haqqında qərar Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı beşdə üçü tərəfindən dəstəkləndikdə qəbul edilmiş sayılır.

Maddə 46. Qanunun imzalanması və rəsmi elan edilməsi

1. Parlament tərəfindən qəbul edilmiş qanun 10 gün ərzində Gürcüstanın Prezidentinə təqdim edilir.

2. Gürcüstanın Prezidenti qanunu 2 həftə ərzində imzalayır və rəsmi elan edir, yaxud əsaslandırılmış iradlarla Parlamentə qaytarır.

3. Gürcüstanın Prezidenti qanunu qaytardıqda Parlament Prezidentin iradlarını səsə qoyur. İradların qəbulu üçün müvafiq qanun növünün ilkin qəbulunda tələb olunan eyni sayda səs tələb olunur. İradlar qəbul edildikdə qanunun son versiyası 5 gün ərzində Gürcüstanın Prezidentinə təqdim edilir; Gürcüstanın Prezidenti qanunu 5 gün ərzində imzalayır və rəsmi elan edir.

4. Parlament Prezidentin iradlarını rədd etdikdə qanunun ilkin versiyası səsə qoyulur. Üzvi qanun və ya adi qanun Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti tərəfindən dəstəkləndikdə qəbul edilmiş sayılır; Konstitusiyanın 19-cu maddəsinin 4-cü bəndi ilə nəzərdə tutulmuş üzvi qanun bundan istisnadır — o, Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə ikisi tərəfindən dəstəkləndikdə qəbul edilmiş sayılır. Konstitusiya qanunu Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı dörddə üçü tərəfindən dəstəkləndikdə qəbul edilmiş sayılır. Belə qanun 3 gün ərzində Gürcüstanın Prezidentinə təqdim edilir; Gürcüstanın Prezidenti qanunu 5 gün ərzində imzalayır və rəsmi elan edir.

5. Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə iki əksəriyyəti ilə qəbul edilmiş Konstitusiyanın dəyişdirilməsinə dair konstitusiya qanunu Gürcüstanın Prezidenti tərəfindən təqdim edildiyi gündən 5 gün ərzində imzalanır və rəsmi elan edilir; Parlamentə iradlarla qaytarılmaq hüququ yoxdur.

6. Gürcüstanın Prezidenti qanunu rəsmi elan etmədikdə, bu maddənin 2-ci bəndi ilə müəyyən edilmiş müddət ərzində əsaslandırılmış iradlarla Parlamentə qaytarmadıqda, yaxud bu maddənin 3, 4 və ya 5-ci bəndləri ilə müəyyən edilmiş müddət ərzində rəsmi elan etmədikdə, Parlament Sədri həmin müddət bitdikdən sonra 5 gün ərzində qanunu imzalayır və rəsmi elan edir.

7. Qanun rəsmi elan edildiyi gündən 15-ci gündə qüvvəyə minir; həmin qanunla başqa tarix müəyyən edilmişdirsə istisnadır.

Maddə 47. Beynəlxalq müqavilələr

1. Gürcüstan Parlamenti beynəlxalq müqavilələri üzv sayının ümumi sayının əksəriyyəti ilə ratifikasiya edir, denonsasiya edir və ləğv edir. Parlament bu maddənin 2-ci bəndinin "c" yarımbəndindəki beynəlxalq müqavilələri Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı dörddə üçü ilə ratifikasiya edir, denonsasiya edir və ləğv edir.

2. Ratifikasiyanı nəzərdə tutan beynəlxalq müqavilələrdən əlavə, aşağıdakı beynəlxalq müqavilələrin ratifikasiyası da məcburidir:

a) Gürcüstanın beynəlxalq təşkilata və ya dövlətlərarası ittifaqa qoşulmasını nəzərdə tutanlar;

b) hərbi xarakter daşıyanlar;

c) dövlətin ərazi bütövlüyünə və ya dövlət sərhədinin dəyişdirilməsinə dair olanlar;

d) dövlət tərəfindən verilmiş və ya götürülmüş kreditlərə dair olanlar;

e) beynəlxalq öhdəliklərin yerinə yetirilməsi üçün daxili qanunvericiliyin dəyişdirilməsini və ya qanunların qəbulunu tələb edənlər.

3. Digər beynəlxalq müqavilələr Parlamentə təqdim edilir.

4. Konstitusiya Məhkəməsinə konstitusiya şikayəti və ya müraciəti daxil olduqda, Konstitusiya Məhkəməsi qərarını verənədək müvafiq beynəlxalq müqavilə ratifikasiya edilmir.

Maddə 48. İmpiçment

1. Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə biri müvafiq vəzifəli şəxsin hərəkətlərinin Konstitusiyanı pozması və ya cinayət əlamətlərini ehtiva etməsi əsası ilə Gürcüstanın Prezidentini, Hökumət üzvünü, Ali Məhkəmənin hakimini, Baş Prokuroru, Baş Auditori və ya Milli Bankın Şurasının üzvünü impiçment yolu ilə vəzifədən kənarlaşdırılması məsələsini qaldırmaq hüququna malikdir. Belə işlər Konstitusiya Məhkəməsinə göndərilir; Konstitusiya Məhkəməsi işi baxır və 1 ay ərzində Parlamentə rəyini təqdim edir.

2. Konstitusiya Məhkəməsinin rəyi müvafiq vəzifəli şəxs tərəfindən Konstitusiyanın pozulmasını və ya cinayət əlamətlərinin olduğunu təsdiqlədikcə, Parlament rəyin təqdim edildiyi gündən 2 həftə ərzində həmin vəzifəli şəxsin impiçmenti məsələsini müzakirə edir və səsə qoyur.

3. Gürcüstanın Prezidenti, bu qərar Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə ikisi tərəfindən dəstəkləndikdə impiçment edilmiş sayılır. Hökumət üzvü, Ali Məhkəmənin hakimi, Baş Prokuror, Baş Auditor və ya Milli Bankın Şurasının üzvü, bu qərar Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti tərəfindən dəstəkləndikdə impiçment edilmiş sayılır.

4. Parlament bu maddənin 2-ci bəndilə müəyyən edilmiş müddət ərzində impiçment haqqında qərar qəbul etmədikdə, eyni əsaslarla impiçment proseduruna yenidən başlanılması yolverilməzdir.

5. Bu maddədə sadalanan vəzifəli şəxslər, Hökumət üzvlərindən başqa, yalnız impiçment yolu ilə vəzifədən kənarlaşdırıla bilər.

6. Fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət zamanı Gürcüstanın Prezidentinə impiçment proseduru tətbiq edilməsi yolverilməzdir.

Fəsil Dördüncü. Gürcüstan Prezidenti

Maddə 49. Gürcüstan Prezidentinin statusu

1. Gürcüstan Prezidenti Gürcüstan dövlətinin Başçısıdır və ölkənin vəhdətinin və milli müstəqilliyinin təminatçısıdır.

2. Gürcüstan Prezidenti Gürcüstanın Müdafiə Qüvvələrinin Ali Baş Komandanıdır.

3. Gürcüstan Prezidenti xarici münasibətlərdə Gürcüstanı təmsil edir.

Maddə 50. Gürcüstan Prezidentinin seçilməsi qaydaları

1. Gürcüstan Prezidenti 5 illik müddətə Seçki Kollegiyası tərəfindən müzakirəsiz və açıq səsvermə yolu ilə seçilir. Eyni şəxs Gürcüstan Prezidenti yalnız iki dəfə seçilə bilər.

2. Seçki hüququ olan, 40 yaşına çatmış və Gürcüstanda ən azı 15 il yaşamış hər bir Gürcüstan vətəndaşı Gürcüstan Prezidenti seçilə bilər.

3. Seçki Kollegiyası 300 üzvdən ibarətdir; ona Gürcüstan Parlamentinin, Abxaziya Muxtar Respublikasının və Acara Muxtar Respublikasının ali nümayəndəli orqanlarının bütün üzvləri daxildir. Seçki Kollegiyasının digər üzvləri müvafiq siyasi partiyalar tərəfindən üzvi qanuna uyğun olaraq Gürcüstanın Mərkəzi Seçki Komissiyasının müəyyən etdiyi kvotalar əsasında yerli özünüidarəetmə orqanlarının nümayəndəlik orqanlarından irəli sürülür. Kvotalar mütənasib coğrafi təmsil prinsipinə uyğun olaraq və yerli özünüidarəetmə seçkilərinin mütənasib sistem üzrə keçirilmiş nəticələrinə uyğun müəyyən edilir. Seçki Kollegiyasının tərkibi Gürcüstanın Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən təsdiqləni.

4. Gürcüstan Prezidentinin seçkisi Parlament binasında keçirilir. Seçki Kollegiyasının ən azı 30 üzvünün Gürcüstan Prezidenti vəzifəsinə namizəd irəli sürmək hüququ vardır. Seçki Kollegiyasının bir üzvü yalnız bir namizədin irəli sürülməsini dəstəkləyə bilər. Seçki Kollegiyasının bir üzvü yalnız bir namizədə səs vermək hüququna malikdir. Seçkinin birinci turunda Seçki Kollegiyası üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə ikisinin səsini alan namizəd seçilmiş sayılır. Birinci turda Prezident seçilmədikdə birinci turda ən çox səs toplamış iki namizəd arasında ikinci tur keçirilir. İkinci turda ən çox səs alan namizəd seçilmiş sayılır. Seçkinin birinci və ya ikinci turu Seçki Kollegiyası üzvlərinin ümumi sayının yarısından çoxu iştirak etdikdə etibarlı sayılır. Seçkilər baş tutmadıqda və ya Seçki Kollegiyası Gürcüstan Prezidentini seçmədikdə, 30 gün ərzində yenidən seçki keçirilir.

5. Prezident seçkiləri Gürcüstan Prezidentinin səlahiyyət müddətinin bitdiyi təqvim ilinin oktyabr ayında keçirilir. Gürcüstan Prezidentinin səlahiyyət müddətinin vaxtından əvvəl xitam verildiyi halda prezident seçkiləri səlahiyyətin xitamından etibarən 45 gün ərzində keçirilir. Seçki tarixi fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət dövrünə düşdükdə prezident seçkiləri bu vəziyyətin ləğvindən etibarən 45 gün ərzində keçirilir. Gürcüstan Prezidentinin seçki tarixi parlament seçkilərinin ayı ilə eyni aya və ya parlament seçkilərindən əvvəlki aya düşdükdə, prezident seçkiləri yeni seçilmiş Parlamentin ilk iclasından etibarən 45 gün ərzində keçirilir.

6. Gürcüstan Prezidentinin seçkisi Parlament tərəfindən təyin edilir; yenidən seçkini isə Parlament Sədri təyin edir.

7. Gürcüstan Prezidentinin seçilməsi qaydaları və şərtləri üzvi qanunla müəyyən edilir.

Maddə 51. And, səlahiyyət müddətinin xitamı, toxunulmazlıq, maraqların toqquşması və Gürcüstan Prezidentinin xilafəti

1. Vəzifəyə başlamazdan əvvəl, seçki günündən sonra üçüncü bazar günündə yeni seçilmiş Gürcüstan Prezidenti xalqa müraciət edir və aşağıdakı and içir:

"Mən, Gürcüstan Prezidenti, Tanrı və xalq qarşısında and içirəm ki, Gürcüstan Konstitusiyasını, ölkənin müstəqilliyini, vəhdətini və bölünməzliyini qoruyacağam; Prezidentin vəzifələrini vicdanla yerinə yetirəcəyəm; ölkəm vətəndaşlarının təhlükəsizliyi və rifahına, xalqımın və Vətənimin dirçəlişi və qüdrətinə qayğı göstərəcəyəm."

2. Gürcüstan Prezidentinin səlahiyyət müddəti xitam tapır və yeni seçilmiş Gürcüstan Prezidentinin səlahiyyət müddəti yeni seçilmiş Prezidentin and içdiyi andan başlayır.

3. Gürcüstan Prezidenti toxunulmazlıqdan istifadə edir. Heç kimin vəzifədə olan Prezidenti tutmaq və ya ona qarşı cinayət işi başlatmaq hüququ yoxdur.

4. Gürcüstan Prezidentinin başqa hər hansı vəzifə tutmaq, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaq, yaxud hər hansı digər fəaliyyətə görə əmək haqqı və ya digər daimi mükafat almaq hüququ yoxdur. Gürcüstan Prezidenti siyasi partiyanın üzvü ola bilməz.

5. Gürcüstan Prezidentinin səlahiyyətlərini həyata keçirə bilmədiyi halda və ya Prezidentin səlahiyyət müddətinin vaxtından əvvəl xitam verildiyi halda Parlament Sədri Gürcüstan Prezidentinin vəzifələrini yerinə yetirir.

Maddə 52. Gürcüstan Prezidentinin səlahiyyətləri

1. Gürcüstan Prezidenti:

a) Hökumətin razılığı ilə xarici münasibətlərdə nümayəndəlik səlahiyyətlərini həyata keçirir, digər dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlarla danışıqlar aparır, beynəlxalq müqavilələr bağlayır, digər dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların səfir və digər diplomatik nümayəndələrinin akkreditasiyasını qəbul edir; Hökumətin təqdimatı ilə Gürcüstanın səfir və digər diplomatik missiya başçılarını təyin edir və vəzifədən azad edir;

b) Gürcüstanın Apostolik Avtokefalik Pravoslav Kilsəsi ilə Gürcüstan dövləti adından konstitusiya sazişi bağlayır;

c) Konstitusiyaya və üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydaya uyğun olaraq Parlamentin və yerli özünüidarəetmə orqanlarının seçkilərini çağırır;

d) Hökumətin təqdimatı ilə Gürcüstanın Müdafiə Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisini təyin edir və vəzifədən azad edir; Ədalət Ali Şurasının bir üzvünü təyin edir; üzvi qanunla müəyyən edilmiş hallarda və müəyyən edilmiş qaydada Gürcüstanın Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri və üzvlərinin təyinində iştirak edir; Hökumətin təqdimatı ilə milli tənzimləyici orqanların üzvlüyünə namizədləri Parlamentə təqdim edir;

e) üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada vətəndaşlıq məsələlərini həll edir;

f) məhkumları əfv edir;

g) qanunla müəyyən edilmiş qaydada dövlət mükafatları və təltiflər; ali hərbi rütbələr, xüsusi rütbələr və fəxri adlar; ali diplomatik rütbələr verir;

h) Hökumətin tövsiyəsi ilə və Parlamentin razılığı ilə ərazi vahidinin nümayəndəlik orqanının fəaliyyətini dayandırmaq və ya onu ləğv etmək hüququna malikdir, əgər onun fəaliyyəti ölkənin suverenliyini və ya ərazi bütövlüyünü, yaxud dövlət orqanlarının konstitusiya səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsini təhlükə altına alırsa;

i) Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş digər səlahiyyətləri həyata keçirir.

2. Gürcüstan Prezidenti Gürcüstan Parlamentinin, Gürcüstan Hökumətinin və ya 200 000-dən az olmayan seçicinin tələbi ilə belə bir tələbin alındığı gündən 30 gün ərzində Konstitusiya və qanunla müəyyən edilmiş məsələlər üzrə referendum çağırmaq hüququna malikdir. Qanunun qəbulu və ya ləğvi, amnistiya verilməsi, beynəlxalq müqavilənin ratifikasiyası və ya denonsasiyası, yaxud əsas konstitusiya insan hüquqlarının məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutan məsələlərin həll edilməsi məqsədilə referendum keçirilə bilməz. Referendum çağırılması və keçirilməsi ilə bağlı məsələlər üzvi qanunla müəyyən edilir.

3. Gürcüstan Prezidenti xalqa müraciət etmək hüququna malikdir. Prezident dövlət əhəmiyyətli mühüm məsələlər barəsində ildə bir dəfə Parlamentə hesabat təqdim edir.

Maddə 53. Kontrassiqnatura

1. Gürcüstan Prezidentinin hüquqi aktı Baş Nazirin kontrassiqnaturasını tələb edir. Kontrassiqnatura tələb edən hüquqi akt yalnız kontrassiqnatura edildikdən sonra rəsmi elan edilir və hüquqi nəticələr doğurur. Kontrassiqnatura edilmiş hüquqi aktlara görə siyasi məsuliyyət Hökumətin üzərinə düşür.

2. Gürcüstan Prezidentinin aşağıdakı hüquqi aktları kontrassiqnatura tələb etmir:

a) parlament seçkilərinin çağırılması, Parlamentin buraxılması, Parlamentin sessiya və ya iclaslarının çağırılması ilə bağlı olanlar;

b) konstitusiya sazişlərinin bağlanması ilə bağlı olanlar;

c) qanunların imzalanması və rəsmi elan edilməsi, yaxud qanunların iradlarla Parlamentə qaytarılması ilə bağlı olanlar;

d) Baş Nazirin təyin edilməsi; Ədalət Ali Şurasının üzvünün təyin edilməsi; Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri və ya üzvünün təyin edilməsi; Milli Bankın İdarə Heyəti üzvünün namizədliyinin irəli sürülməsi və ya Milli Bankın Prezidentinin təyin edilməsi; yaxud Konstitusiya Məhkəməsinə hakimin təyin edilməsi ilə bağlı olanlar;

e) dövlət mükafatları, təltiflər və fəxri adların verilməsi ilə bağlı olanlar;

f) vətəndaşlıq məsələlərinin həll edilməsi ilə bağlı olanlar;

g) məhkumların əfv edilməsi ilə bağlı olanlar;

h) Konstitusiya Məhkəməsinə və ya məhkəməyə müraciətlər;

i) Gürcüstan Prezidentinin səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsinin təşkili ilə bağlı olanlar.

Fəsil Beşinci. Gürcüstan Hökuməti

Maddə 54. Hökumət

1. Gürcüstan Hökuməti ölkənin daxili və xarici siyasətini həyata keçirən ali icra hakimiyyəti orqanıdır.

2. Hökumət Gürcüstan Parlamentinə hesabatlı və məsuldur.

3. Hökumət Baş Nazir və nazirlər özündən ibarətdir.

4. Hökumətin fəaliyyət sahəsində dövlət siyasətinin idarə edilməsini təmin etmək məqsədilə Nazirlik yaradılır; Nazirliyə Nazir rəhbərlik edir.

5. Hökumətdə bir və ya bir neçə Dövlət Naziri təmsil oluna bilər. Xüsusi əhəmiyyətli dövlət vəzifələrinin yerinə yetirilməsi üçün Dövlət Naziri vəzifəsi qanunla müəyyən edilə bilər.

6. Hökumət üzvünün siyasi partiyada vəzifə tutmaq istisna olmaqla hər hansı digər vəzifəni tutmaq, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaq, elmi və pedaqoji fəaliyyəti istisna olmaqla hər hansı digər fəaliyyətə görə mükafat almaq hüququ yoxdur.

7. İnzibati-ərazi vahidlərindəki nümayəndəliyini təmin etmək məqsədilə Hökumət dövlət nümayəndəsi-qubernator təyin etmək hüququna malikdir. Dövlət nümayəndəsi-qubernatorun səlahiyyətləri qanunla müəyyən edilir.

8. Hökumətin strukturu və fəaliyyət qaydası qanunla müəyyən edilir; həmin qanunun layihəsi Hökumət tərəfindən Parlamentə təqdim edilir.

Maddə 55. Gürcüstan Baş Naziri

1. Gürcüstan Baş Naziri Hökumətin başçısıdır.

2. Baş Nazir Hökumətin fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini müəyyən edir, Hökumətin fəaliyyətini təşkil edir, nazirlərin fəaliyyətini əlaqələndirir və onlara nəzarət edir, Hökumətin hüquqi aktlarını imzalayır.

3. Baş Nazir xarici münasibətlərdə Gürcüstanı təmsil edir və Gürcüstan adından beynəlxalq müqavilələr bağlayır.

4. Baş Nazir nazirləri təyin edir və vəzifədən azad edir. O, nazirlərdən birinə Birinci Baş Nazir Müavini vəzifəsini, bir və ya bir neçə nazirə isə Baş Nazir Müavini vəzifəsini həvalə etmək hüququna malikdir.

5. Baş Nazir Parlament qarşısında Hökumətin fəaliyyətinə görə məsuliyyət daşıyır. O, Hökumət Proqramının icrasına dair illik hesabatı Parlamentə təqdim edir; həmçinin Parlamentin tələbi ilə Hökumət Proqramının ayrı-ayrı hissələrinin icrası barəsində hesabat verir.

Maddə 56. Etibar səsverməsi

1. Yeni seçilmiş Parlamentin tam səlahiyyətlərinin tanınması ilə əlaqədar Hökumət öz səlahiyyətlərini Parlamentə təhvil verir və yeni Baş Nazir təyin edilənədək fəaliyyətini davam etdirir. Baş Nazir istefası halında Baş Nazirin səlahiyyəti onun istefası ilə xitam tapır. Baş Nazir istefası və ya başqa əsasla onun səlahiyyətlərinin xitamı halında Hökumət yeni Baş Nazir təyin edilənədək fəaliyyətini davam etdirir.

2. Hökumətin səlahiyyətlərinin Parlamentə təhvil verilməsindən, habelə Baş Nazirin istefası və ya başqa əsasla onun səlahiyyətlərinin xitamından etibarən 2 həftə ərzində Parlament, parlament seçkilərində ən yaxşı nəticə əldə etmiş siyasi partiyanın irəli sürdüyü Baş Nazir namizədi tərəfindən təklif edilən Hökumətə etibar səsverməsi keçirir. Hökumətin proqramı Hökumətin tərkibi ilə birlikdə Parlamentə təqdim edilir. Etibar səsverməsinin keçirilməsi üçün Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti tələb olunur.

3. Müəyyən edilmiş müddət ərzində Parlamentin Hökumətə etibar səsverməsi keçirilmədikdə, Gürcüstanın Prezidenti müvafiq müddətin bitməsindən etibarən 2 həftədən tez olmayaraq, 3 həftədən gec olmayaraq Parlamentı buraxır və Parlamentin fövqəladə seçkilərini çağırır.

4. Bu maddənin 2-ci bəndilə müəyyən edilmiş müddətin bitməsindən etibarən 2 həftə ərzində Parlament üzvlərinin ümumi sayının üçdən birindən çoxunun irəli sürdüyü Baş Nazir namizədi tərəfindən təklif edilən Hökumətə Parlament öz üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə etibar səsverməsini keçirdikdə, Gürcüstanın Prezidenti Parlamentı buraxmır və Parlamentın fövqəladə seçkilərini çağırmır.

5. Hökumətə etibar səsverməsindən etibarən 2 gün ərzində Gürcüstanın Prezidenti Baş Naziri təyin edir. Baş Nazir isə öz təyinindən etibarən 2 gün ərzində nazirləri təyin edir. Prezident müəyyən edilmiş müddət ərzində Baş Naziri təyin etmədikdə, Baş Nazir təyin edilmiş sayılır.

Maddə 57. Etimadsızlıq səsverməsi

1. Parlament Hökumətə etimadsızlıq səsverməsini keçirmək hüququna malikdir.

2. Hökumətə etimadsızlıq səsverməsi Parlament üzvlərinin ümumi sayının üçdən çoxu tərəfindən təşəbbüs qaldırıldıqda keçirilir. Etimadsızlıq təşəbbüsü ilə birlikdə təşəbbüskarlar Baş Nazir namizədini irəli sürür; Baş Nazir namizədi isə yeni hökumət tərkibini Parlamentə təklif edir. Hökumətin proqramı Hökumətin tərkibi ilə birlikdə Parlamentə təqdim edilir.

3. Parlament, təşəbbüsün qaldırılmasından etibarən 7 gündən tez olmayaraq, 14 gündən gec olmayaraq yeni Hökumətə öz üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə etibar səsverməsini keçirdikdə, etimadsızlıq səsverməsi keçirilmiş sayılır. Yeni Hökumətə etibar səsverməsi keçirildikdən etibarən 2 gün ərzində Gürcüstanın Prezidenti Baş Naziri təyin edir. Baş Nazir isə öz təyinindən etibarən 2 gün ərzində nazirləri təyin edir. Gürcüstanın Prezidenti müəyyən edilmiş müddət ərzində Baş Naziri təyin etmədikdə, Baş Nazir təyin edilmiş sayılır. Hökumətin səlahiyyəti yeni Baş Nazir təyin edildiyi andan xitam tapır.

4. Parlament Hökumətə etimadsızlıq səsverməsini keçirmədikcə, eyni Parlament üzvlərinin növbəti 6 ay ərzində etimadsızlıq səsverməsi keçirmək üçün təşəbbüs qaldırması yolverilməzdir.

Maddə 58. Baş Nazirin təşəbbüsü ilə etibar səsverməsi

1. Baş Nazirin Parlamentə Hökumətə etibar məsələsini təqdim etmək hüququ vardır.

2. Etibar məsələsi təqdim edildikdən etibarən 7-ci gündən tez olmayaraq, 14-cü gündən gec olmayaraq səsə qoyulur. Hökumət Parlamentdən etibar əldə edə bilmədikdə, Gürcüstanın Prezidenti səsvermədən etibarən 8-ci gündən tez olmayaraq, 14-cü gündən gec olmayaraq Parlamentı buraxır və Parlamentın fövqəladə seçkilərini çağırır.

3. Hökumətə etibar səsverməsinə qarşı səs verildikdən sonra 7 gün ərzində Parlament, üzvlərinin ümumi sayının üçdən birindən çoxu tərəfindən irəli sürülmüş Baş Nazir namizədi tərəfindən təklif edilən Hökumətə öz üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə etibar səsverməsini keçirdikdə, Gürcüstanın Prezidenti Parlamentı buraxmır. Hökumətin proqramı Hökumətin tərkibi ilə birlikdə Parlamentə təqdim edilir. Yeni Hökumətə etibar səsverməsindən etibarən 2 gün ərzində Gürcüstanın Prezidenti Baş Naziri təyin edir. Baş Nazir isə öz təyinindən etibarən 2 gün ərzində nazirləri təyin edir. Gürcüstanın Prezidenti müəyyən edilmiş müddət ərzində Baş Naziri təyin etmədikdə, Baş Nazir təyin edilmiş sayılır. Hökumətin səlahiyyəti yeni Baş Nazir təyin edildiyi andan xitam tapır.

Fəsil Altıncı. Məhkəmə Hakimiyyəti və Prokurorluq

Maddə 59. Məhkəmə hakimiyyəti

1. Məhkəmə hakimiyyəti müstəqildir və Gürcüstan Konstitusiya Məhkəməsi ilə Gürcüstanın ümumi məhkəmələri tərəfindən həyata keçirilir.

2. Gürcüstan Konstitusiya Məhkəməsi konstitusion nəzarətin məhkəmə orqanıdır. Onun yaradılması və fəaliyyəti qaydası üzvi qanunla müəyyən edilir.

3. Ümumi məhkəmələr tərəfindən ədalət mühakiməsi həyata keçirilir. İxtisaslaşmış məhkəmələr yalnız ümumi məhkəmələr sisteminin çərçivəsində yaradıla bilər. Hərbi məhkəmə yalnız hərbi vəziyyət zamanı və yalnız ümumi məhkəmələr sisteminin çərçivəsində yaradıla bilər. Fövqəladə məhkəmələrin yaradılması yolverilməzdir. Ümumi məhkəmələrdə işlər qanunla müəyyən edilmiş hallarda və müəyyən edilmiş qaydada münsiflər heyəti tərəfindən baxılır. Ümumi məhkəmələr sistemi, onların səlahiyyətləri və fəaliyyət qaydası üzvi qanunla müəyyən edilir.

Maddə 60. Gürcüstan Konstitusiya Məhkəməsi

1. Gürcüstan Konstitusiya Məhkəməsi konstitusion hüquqi icraat vasitəsilə məhkəmə hakimiyyətini həyata keçirir.

2. Konstitusiya Məhkəməsi 10 illik müddətə təyin edilmiş doqquz hakimdən ibarətdir; onların üçünü Gürcüstanın Prezidenti təyin edir, üçünü Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı beşdə üçünün əksəriyyəti ilə Parlament seçir, üçünü isə Ali Məhkəmə təyin edir. Konstitusiya Məhkəməsinin hakimi 35 yaşına çatmış, ali hüquq təhsili almış, ən azı 10 il ixtisas üzrə peşəkar təcrübəyə malik olan və üstün peşəkar ixtisasa sahib Gürcüstan vətəndaşı olmalıdır. Konstitusiya Məhkəməsinin hakimi bu vəzifəni əvvəllər tutmamış olmalıdır.

3. Konstitusiya Məhkəməsi öz üzvləri arasından 5 illik müddətə sədri seçir. Konstitusiya Məhkəməsinin sədri vəzifəsini artıq tutmuş şəxs yenidən seçilə bilməz.

4. Gürcüstan Konstitusiya Məhkəməsi üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada:

a) fiziki şəxsin, hüquqi şəxsin və ya Xalq Müdafiəçisinin şikayəti əsasında normativ aktın Konstitusiyanın İkinci Fəslindəki əsas insan hüquqlarına uyğunluğunu yoxlayır;

b) Gürcüstan Prezidentinin, Parlament üzvlərinin ən azı beşdə birinin və ya Hökumətin şikayəti əsasında normativ aktın konstitusionallığı barəsində qərar qəbul edir;

c) ümumi məhkəmənin müraciəti əsasında konkret işə baxarkən ümumi məhkəmə tərəfindən tətbiq edilməli olan və məhkəmənin ağlabatan fərziyyəsinə görə Konstitusiyaya zidd ola biləcək normativ aktın konstitusionallığını yoxlayır;

d) Gürcüstan Prezidentinin, Parlamentın, Hökumətin, Ədalət Ali Şurasının, Baş Prokurorluğun, Milli Bankın İdarə Heyətinin, Baş Auditorunun, Xalq Müdafiəçisinin və ya muxtar respublikanın ali nümayəndəli ya icra orqanının şikayəti əsasında müvafiq orqanın səlahiyyətləri ilə bağlı mübahisələri baxır;

e) Gürcüstan Prezidentinin, Hökumətin və ya Parlament üzvlərinin ən azı beşdə birinin şikayəti əsasında beynəlxalq müqavilələrin konstitusionallığını yoxlayır;

f) Gürcüstan Prezidentinin, Hökumətin və ya Parlament üzvlərinin ən azı beşdə birinin şikayəti əsasında siyasi partiyanın fəaliyyətinin konstitusionallığını, yaxud həmin siyasi partiyanın namizədliyi ilə seçilmiş nümayəndəlik orqanı üzvünün səlahiyyətlərinin xitamını yoxlayır;

g) Parlament üzvlərinin ən azı beşdə birinin və ya müvafiq şəxsin şikayəti əsasında Parlamentin Parlament üzvünün səlahiyyətlərini tanıması və ya vaxtından əvvəl xitam verməsi barəsindəki qərarın konstitusionallığını yoxlayır;

h) Gürcüstanın Prezidentinin, Parlament üzvlərinin ən azı beşdə birinin və ya Xalq Müdafiəçisinin şikayəti əsasında referendum və seçkiləri tənzimləyən normalarla bağlı mübahisələri, habelə bu normalara əsasən keçirilmiş və ya keçirilməli olan referendum və seçkilərin konstitusionallığını yoxlayır;

i) yerli özünüidarəetmə nümayəndəlik orqanının şikayəti əsasında normativ aktın Konstitusiyanın Doqquzuncu Fəslinə uyğunluğunu yoxlayır;

j) Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş digər səlahiyyətləri həyata keçirir.

5. Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı qətidir. Qeyri-konstitusional elan edilmiş akt və ya onun hissəsi müvafiq Konstitusiya Məhkəməsi qərarının açıqlandığı andan hüquqi qüvvəsini itirir; müvafiq qərar aktın və ya onun hissəsinin qüvvəsizliyinə dair sonradan müddət nəzərdə tutmursa.

6. Seçkiləri tənzimləyən hüquq norması, seçki ilindən əvvəlki 15 ay ərzində qəbul edilmədikdə, müvafiq seçki ilindən Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən qeyri-konstitusional elan edilə bilməz.

7. Konstitusiya Məhkəməsi hakimlərinin təyin edilməsi və onların səlahiyyət müddətinin xitamı, habelə konstitusion hüquqi icraat və Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyəti ilə bağlı digər məsələlər üzvi qanunla müəyyən edilir.

Maddə 61. Gürcüstan Ali Məhkəməsi

1. Gürcüstan Ali Məhkəməsi kassasiya instansiyası məhkəməsidir.

2. Ali Məhkəmə ən azı 28 hakimdən ibarətdir. Ədalət Ali Şurasının təqdimatı ilə Ali Məhkəmənin hakimləri Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə üzvi qanunla müəyyən edilmiş yaşa çatana qədər ömürlük seçilir.

3. Ədalət Ali Şurasının təqdimatı ilə Parlament, Ali Məhkəmənin üzvləri arasından Ali Məhkəmənin Sədri vəzifəsinə 10 illik müddətə Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə seçir. Ali Məhkəmənin sədri vəzifəsini artıq tutmuş şəxs yenidən seçilə bilməz.

Maddə 62. Məhkəmə icraatı

1. Məhkəmə hökmü Gürcüstan adından çıxarılır. Məhkəmə aktları məcburidir. Məhkəmə hökmünün icrasından boyun qaçırma və ya məhkəmə hökmünün icrasına müdaxilə qanunla cəzalandırılır.

2. Məhkəmə hökmləri yalnız məhkəmə tərəfindən, qanunla müəyyən edilmiş qaydada ləğv edilə, dəyişdirilə və ya dayandırıla bilər. Cəzadan azad etmənin və çəkilməmiş cəzanın bir hissəsinin yüngülləşdirilməsinin digər qaydaları qanunla müəyyən edilir.

3. Məhkəmə iclasları açıqdır. Qapalı iclaslar yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda yol veriləndir. Məhkəmə hökmü açıq elan edilir.

4. Məhkəmə icraatı rəsmi dildə aparılır. Rəsmi dili bilməyən şəxsə tərcüməçi təmin edilir.

5. Məhkəmə icraatı tərəflərin bərabərliyi və çəkişmə prinsipləri əsasında aparılır.

Maddə 63. Hakim

1. Hakim fəaliyyətində müstəqildir və yalnız Konstitusiya ilə qanuna tabe olur. Hakimin qərar qəbuletməsinə təsir etmək məqsədilə ona təzyiq göstərilməsi və ya onun fəaliyyətinə müdaxilə qadağandır və qanunla cəzalandırılır. Heç kimin konkret iş barəsində hakimdən hesabat tələb etmək hüququ yoxdur. Hakimin müstəqilliyini məhdudlaşdıran bütün aktlar qüvvəsizdir.

2. Hakim toxunulmazlıqdan istifadə edir. Hakimə qarşı cinayət icraatının başladılması, onun tutulması və ya həbs edilməsi, yaxud onun yaşayış yerinin, iş yerinin, nəqliyyat vasitəsinin və ya şəxsinin axtarılması yalnız Ədalət Ali Şurasının, Konstitusiya Məhkəməsi hakimi halında isə Konstitusiya Məhkəməsinin razılığı ilə yol veriləndir. Hakimin cinayət yerindəyakalanması halı istisna ola bilər; bu halda müvafiq olaraq Ədalət Ali Şurası və ya Konstitusiya Məhkəməsi dərhal xəbərdar edilir. Ədalət Ali Şurası və ya Konstitusiya Məhkəməsi müvafiq olaraq həbsə razılıq vermədikcə, tutulmuş hakim dərhal azad edilir.

3. Dövlət hakimin və onun ailəsinin təhlükəsizliyini təmin edir.

4. Hakim vəzifəsi elmi və pedaqoji fəaliyyət istisna olmaqla hər hansı digər vəzifə ilə və mükafatlandırılan fəaliyyətlə uyğunsuz sayılır. Hakim siyasi partiyanın üzvü ola bilməz və siyasi fəaliyyətdə iştirak edə bilməz.

5. Ümumi məhkəmə hakimi yalnız üzvi qanunla müəyyən edilmiş hallarda işin baxılmasından kənarlaşdırıla, vəzifədən azad edilə və ya başqa vəzifəyə keçirilə bilər. Hakimin dəyişdirilməzliyi üzvi qanunla təmin edilir. Məhkəmənin yenidən təşkili və ya ləğvi ömürlük təyin edilmiş hakimin vəzifədən azad edilməsinin əsası ola bilməz.

6. Ümumi məhkəmənin hakimi 30 yaşına çatmış, müvafiq ali hüquq təhsilinə malik olan və ən azı 5 il ixtisas üzrə peşəkar təcrübəsi olan Gürcüstan vətəndaşı olmalıdır. Ümumi məhkəmə hakimlərinə əlavə ixtisas tələbləri üzvi qanunla müəyyən edilir. Ümumi məhkəmə hakimləri üzvi qanunla müəyyən edilmiş yaşa çatana qədər ömürlük təyin edilir. Ümumi məhkəmə hakimləri vicdanlılıq və peşəkarlıq meyarları əsasında seçilir. Hakimin təyin edilməsi haqqında qərar Ədalət Ali Şurasının üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə ikisinin əksəriyyəti ilə qəbul edilir. Hakimlərin təyin edilməsi və vəzifədən azad edilməsi qaydaları üzvi qanunla müəyyən edilir.

Maddə 64. Ədalət Ali Şurası

1. Gürcüstan Ədalət Ali Şurası — ümumi məhkəmələr sisteminin orqanı — ümumi məhkəmələrin müstəqilliyini və səmərəliliyini təmin etmək, hakimləri təyin etmək və vəzifədən azad etmək, habelə digər vəzifələri yerinə yetirmək məqsədilə yaradılır.

2. Ədalət Ali Şurası 4 illik müddətə təyin edilmiş 14 üzvdən və Ali Məhkəmənin Sədrindən ibarətdir. Ədalət Ali Şurasının üzvlərinin yarısından çoxu ümumi məhkəmələr hakimlərinin özünüidarəetmə orqanı tərəfindən hakimlər arasından seçilmiş üzvlər olmalıdır. Ümumi məhkəmə hakimlərinin özünüidarəetmə orqanı tərəfindən seçilmiş üzvlərə və Ali Məhkəmənin Sədrinə əlavə olaraq, Ədalət Ali Şurasının Prezident tərəfindən təyin edilmiş bir üzvü və Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı beşdə üçünün əksəriyyəti ilə seçilmiş üzvləri vardır. Ədalət Ali Şurasının Sədri 4 illik müddətə, lakin Ədalət Ali Şurası üzvü kimi səlahiyyət müddətinin bitdiyindən gec olmamaq şərtilə seçilir. Ədalət Ali Şurasının Sədri üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada Ədalət Ali Şurası tərəfindən onun hakim üzvləri arasından seçilir. Ədalət Ali Şurasının Katibi 4 illik müddətə ümumi məhkəmə hakimlərinin özünüidarəetmə orqanı tərəfindən, Ədalət Ali Şurasının ümumi məhkəmə hakimlərinin özünüidarəetmə orqanı tərəfindən seçilmiş üzvləri arasından seçilir.

3. Ədalət Ali Şurası ümumi məhkəmə hakimlərinin özünüidarəetmə orqanına hesabatlıdır. Hesabatlılıq qaydası üzvi qanunla müəyyən edilir.

4. Ədalət Ali Şurasının səlahiyyətləri, yaradılması və fəaliyyəti qaydaları üzvi qanunla müəyyən edilir.

Maddə 65. Prokurorluq

1. Gürcüstan Prokurorluğu öz fəaliyyətində müstəqildir və yalnız Konstitusiya ilə qanuna tabe olur.

2. Prokurorluğa Baş Prokuror rəhbərlik edir; o, üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada Prokurorlar Şurasının təqdimatı ilə Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə 6 illik müddətə seçilir.

3. Prokurorluğun müstəqilliyini, şəffaflığını və səmərəliliyini təmin etmək məqsədilə Prokurorlar Şurası yaradılır. Şura üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada seçilmiş 15 üzvdən ibarətdir. Prokurorlar Şurasının Sədri Şura üzvləri tərəfindən 2 illik müddətə seçilir.

4. Prokurorluq öz fəaliyyəti barəsində ildə bir dəfə Parlamentə hesabat təqdim edir.

5. Prokurorluğun səlahiyyətləri, strukturu və fəaliyyət qaydası üzvi qanunla müəyyən edilir.

Fəsil Yeddinci. Dövlət Maliyyəsi və Nəzarət

Maddə 66. Dövlət büdcəsi

1. Gürcüstan Parlamenti hər il Dövlət Büdcəsi haqqında Qanunu Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə qəbul edir.

2. Yalnız Gürcüstan Hökumətinin Parlament komitələri ilə Əsas Göstəricilər və İstiqamətlər sənədini müzakirə etdikdən sonra Dövlət Büdcəsinin layihəsini Parlamentə təqdim etmək hüququ vardır. Hökumət gələn il üçün Dövlət Büdcəsinin layihəsini büdcə ilinin bitməsindən ən azı 3 ay əvvəl Parlamentə təqdim edir. Hökumət Dövlət Büdcəsinin layihəsi ilə birlikdə cari il üçün Dövlət Büdcəsinin icrasına dair ətraflı hesabat da təqdim edir. Hökumət büdcə ilinin bitməsindən etibarən ən gec 5 ay ərzində əvvəlki ilin Dövlət Büdcəsinin icrasına dair hesabatı Parlamentə təsdiq üçün təqdim edir.

3. Hökumətin razılığı olmadan Dövlət Büdcəsi haqqında qanun layihəsinin dəyişdirilməsi yolverilməzdir. Hökumət xərcləri ödəmək üçün mənbələri göstərdiyi halda Parlamentdən əlavə dövlət xərclərinin görülməsini tələb edə bilər.

4. Parlament cari büdcə ili üçün Dövlət Büdcəsinin xərclərinin artırılmasına, gəlirlərinin azaldılmasına və ya dövlət üçün yeni maliyyə öhdəliklərinin müəyyən edilməsinə dair qanunu yalnız Hökumətin razılığı ilə qəbul edə bilər. Növbəti büdcə ilinə aid qanunlar Hökumətin razılığı ilə və ya Hökumət tərəfindən Parlamentə təqdim edilmiş ölkənin Əsas Göstəricilər və İstiqamətlər sənədinin çərçivəsində qəbul edilə bilər.

5. Parlament yeni büdcə ilinin başlanğıcına qədər Dövlət Büdcəsini qəbul etmədikdə, xərclər qanunla müəyyən edilmiş qaydada əvvəlki ilin Dövlət Büdcəsi əsasında ödənilir.

6. Dövlət Büdcəsindən Parlamentin xərclərinin əvvəlki illə müqayisədə azaldılması yalnız Parlamentin razılığı ilə mümkündür. Parlament Dövlət Büdcəsindəki Parlamentin xərclərinin bölüşdürülməsi barəsində müstəqil qərar qəbul edir.

7. Dövlət Büdcəsi haqqında Qanun Konstitusiyanın 46-cı maddəsinə uyğun olaraq Gürcüstanın Prezidenti tərəfindən imzalanır və rəsmi elan edilir. Dövlət Büdcəsi haqqında Qanuna dair Prezidentin iradları Parlament tərəfindən yalnız Hökumətin razılığı ilə qəbul edilə bilər.

8. Dövlət Büdcəsinin hazırlanması və qəbul edilməsi qaydaları qanunla müəyyən edilir.

Maddə 67. Vergilər və ödənişlər, iqtisadi siyasət

1. Vergilərin və ödənişlərin qanunla müəyyən edilmiş məbləğdə və qanunla müəyyən edilmiş qaydada ödənilməsi məcburidir. Vergilərin və ödənişlərin strukturunu, onların tətbiqi qaydalarını, dərəcələrini və dərəcələrin tətbiq çərçivəsini yalnız qanun müəyyən edir. Vergi güzəştlərinin verilməsinə yalnız qanunla yol verilər. Vergi nəzarəti yalnız qanunla müəyyən edilmiş vergi orqanları tərəfindən həyata keçirilir.

2. Uzunmüddətli və davamlı iqtisadi artımı təmin etmək üçün iqtisadi siyasətin əsas prinsipləri üzvi qanunla müəyyən edilir. Xüsusi zərurət hallarında makroiqtisadi parametrlər üzrə müəyyən edilmiş həddlərin pozulması və onlardan kənara çıxılması, habelə bu parametrlərə qayıdış üçün görülməli olan tədbirlər üzvi qanunla müəyyən edilir.

Maddə 68. Milli Bank

1. Gürcüstan Milli Bankı qiymət sabitliyini təmin etmək və maliyyə sektorunun sabit fəaliyyətini qorumaq məqsədilə pul siyasəti həyata keçirir. Milli Bank banklarının bankı, Hökumətin bankiri və fiskal agentidir.

2. Milli Bankın İdarə Heyəti Gürcüstan Milli Bankının ali orqanıdır. Milli Bankın İdarə Heyətinin üzvləri Gürcüstanın Prezidentinin təqdimatı ilə Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə 7 illik müddətə seçilir. Gürcüstanın Prezidenti Milli Bankın İdarə Heyətinin üzvləri arasından İdarə Heyətinin təqdimatı ilə Milli Bankın Prezidentini təyin edir və vəzifədən azad edir.

3. Milli Bank fəaliyyətində müstəqildir. Milli Bankın yalnız inzibati və kapital xərcləri Konstitusiyanın 69-cu maddəsi ilə nəzərdə tutulmuş nəzarət və yoxlamaya tabedir. Milli Bank Parlamentə hesabatlıdır və hər il ona fəaliyyət hesabatı təqdim edir.

4. Pul emissiyası hüququ yalnız Milli Banka məxsusdur. Valyutanın adı və vahidi üzvi qanunla müəyyən edilir.

5. Milli Bankın səlahiyyətləri, fəaliyyət qaydası və müstəqilliyinin təminatları üzvi qanunla müəyyən edilir.

Maddə 69. Dövlət Audit Palatası

1. Büdcə vəsaitlərinin və digər dövlət ehtiyatlarının istifadəsinə və xərclənməsinə nəzarəti dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini və hesabatlılığını asanlaşdırmaq məqsədilə Dövlət Audit Palatası həyata keçirir. O, həmçinin digər fiskal və iqtisadi nəzarət orqanlarının fəaliyyətini yoxlamaq və vergi qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsinə dair təkliflər Parlamentə təqdim etmək hüququna malikdir.

2. Dövlət Audit Palatasına Baş Auditor rəhbərlik edir; o, Parlament Sədri Parlamentin üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə 5 illik müddətə seçilir.

3. Dövlət Audit Palatası fəaliyyətində müstəqildir.

4. Dövlət Audit Palatası Parlamentə hesabatlıdır. Dövlət Audit Palatası ildə iki dəfə Dövlət Büdcəsinin icrasına dair ilkin və tam hesabatların təqdim edilməsi ilə birlikdə öz rəylərini Hökumətin hesabatı barəsında Parlamentə təqdim edir. Ildə bir dəfə öz fəaliyyət hesabatını Parlamentə təqdim edir.

5. Dövlət Audit Palatası Parlamentin ictimai vəsaitlərə nəzarətini təmin edir.

6. Dövlət Audit Palatasının səlahiyyətləri, strukturu, fəaliyyət qaydası və müstəqilliyinin təminatları üzvi qanunla müəyyən edilir.

Fəsil Səkkizinci. Dövlət Müdafiəsi və Təhlükəsizliyi

Maddə 70. Müdafiə Qüvvələri

1. Müdafiə müharibəsi Gürcüstanın suverenlik hüququdur.

2. Gürcüstanın müdafiəsi hər bir vətəndaşın borcudur. Hərbi xidmətin qaydası qanunla müəyyən edilir.

3. Dövlət müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaq, habelə Konstitusiya və beynəlxalq öhdəliklər ilə nəzərdə tutulmuş müdafiə və təhlükəsizliklə bağlı digər vəzifələri yerinə yetirmək məqsədilə Gürcüstanın Müdafiə Qüvvələri vardır.

4. Müdafiə Qüvvələrinin növləri və tərkibi qanunla müəyyən edilir. Müdafiə Qüvvələrinin sayı Hökumətin tövsiyəsi ilə Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti tərəfindən təsdiqləni.

5. Hərbi vəziyyət zamanı dövlət və ictimai təhlükəsizlikdən məsul orqanların Müdafiə Qüvvələri ilə birləşdirilməsinə fərman ilə yol verilir.

6. Müdafiə Qüvvələri qanunla müəyyən edilmiş qaydada Müdafiə Nazirinin əmrləri ilə, fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət zamanı isə Baş Nazirin əmrləri ilə fəaliyyət göstərir.

Maddə 71. Fövqəladə vəziyyət və hərbi vəziyyət

1. Gürcüstana silahlı hücum edildiyi və ya silahlı hücumun birbaşa təhlükəsi yarandığı hallarda Gürcüstanın Prezidenti Baş Nazirin tövsiyəsi ilə hərbi vəziyyət elan edir, müvafiq şərtlər mövcud olduqda atəşkəs bağlayır; bu qərarları dərhal Parlamentə təsdiq üçün təqdim edir. Hərbi vəziyyətin elanı haqqında qərar açıqlandığı andan qüvvəyə minir. Parlament toplandığı andan qərarı təsdiqləyir. Parlament səsvermə nəticəsində qərarı təsdiqləmədikdə, qərar qüvvəsini itirir.

2. Kütləvi iğtişaşlar, ölkənin ərazi bütövlüyünün pozulması, hərbi çevriliş, silahlı üsyan, terror aktı, təbii və texnogen fəlakət, epidemiya, yaxud dövlət orqanlarının konstitusion vəzifələrini normal qaydada yerinə yetirə bilməməsinə səbəb olan digər vəziyyət yarandığı hallarda Gürcüstanın Prezidenti Baş Nazirin tövsiyəsi ilə ölkənin bütün ərazisində və ya onun hər hansı hissəsindəfövqəladə vəziyyət elan edir; bu qərarı dərhal Parlamentə təsdiq üçün təqdim edir. Qərar fövqəladə vəziyyətin elanı ilə qüvvəyə minir. Parlament toplandığı andan qərarı təsdiqləyir. Parlament səsvermə nəticəsində qərarı təsdiqləmədikdə, qərar qüvvəsini itirir. Fövqəladə xüsusi səlahiyyətlər yalnız fövqəladə vəziyyətin elan edildiyi əraziyə şamil edilir.

3. Hərbi vəziyyət və ya fövqəladə vəziyyət zamanı Gürcüstanın Prezidenti Baş Nazirin tövsiyəsi ilə üzvi qanun qüvvəsinə malik fərmanlar verir; həmin fərmanlar hərbi vəziyyət və ya fövqəladə vəziyyət ləğv edilənədək qüvvədə olur. Milli Bankın səlahiyyətlərinə aid fərman Milli Bankın Prezidentinin razılığı ilə verilir. Fərman verildikdən sonra qüvvəyə minir. Fərman dərhal Parlamentə təqdim edilir. Parlament toplandığı andan qərarı təsdiqləyir. Parlament səsvermə nəticəsində qərarı təsdiqləmədikdə, qərar qüvvəsini itirir.

4. Fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət zamanı Gürcüstanın Prezidenti fərmanla Konstitusiyanın 13, 14, 15, 17, 18, 19, 21 və 26-cı maddələrindəki hüquqları Gürcüstanın bütün ərazisindəvə ya onun hər hansı hissəsindəməhdudlaşdırmaq hüququna malikdir. Fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət zamanı Gürcüstanın Prezidenti fərmanla Konstitusiyanın 13-cü maddəsinin 2–6-cı bəndlərini, 14-cü maddəsinin 2-ci bəndini, 15-ci maddəsinin 2-ci bəndini, 17-ci maddəsinin 3, 5 və 6-cı bəndlərini, 18-ci maddəsinin 2-ci bəndini, 19-cu maddəsinin 3-cü bəndini Gürcüstanın bütün ərazisindəvə ya onun hər hansı hissəsindəqüvvəsini dayandırmaq hüququna malikdir. Gürcüstanın Prezidenti bu bənddə nəzərdə tutulmuş fərmanı dərhal Parlamentə təsdiq üçün təqdim edir. Hüququ məhdudlaşdıran fərman verildikdən sonra, normanı dayandıran fərman isə Parlament tərəfindən təsdiqləndikdən sonra qüvvəyə minir. Hüququ məhdudlaşdıran fərman bu maddənin 3-cü bəndilə müəyyən edilmiş qaydada təsdiqləni.

5. Fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət zamanı ümumi seçkilər keçirilmir. Ölkənin müəyyən hissəsindəfövqəladə vəziyyət elan edildikdə, ölkənin qalan ərazisindəseçkilərin keçirilməsi barəsindəqərar Parlament tərəfindən qəbul edilir.

6. Fövqəladə vəziyyətin və ya hərbi vəziyyətin ləğvi haqqında qərar fövqəladə vəziyyətin və ya hərbi vəziyyətin elanı və təsdiqi üçün müəyyən edilmiş qaydada qəbul edilir.

7. Bu maddədə nəzərdə tutulmuş məsələlər üzrə Parlamentin qərarları Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə qəbul edilir.

Maddə 72. Müdafiə Qüvvələrindən istifadə

1. Hərbi vəziyyət zamanı Müdafiə Qüvvələrindən istifadəyə dair qərarlar Baş Nazir tərəfindən qəbul edilir və Parlamentin təsdiqini tələb etmir.

2. Fövqəladə vəziyyət zamanı Gürcüstanın Prezidenti Baş Nazirin tövsiyəsi ilə Müdafiə Qüvvələrindən istifadəyə dair qərarlar qəbul edir və dərhal Parlamentin təsdiqi üçün Parlamentə təqdim edir. Qərarlar Parlament tərəfindən təsdiqləndikdən sonra qüvvəyə minir. Təbii və ya texnogen fəlakətlər, epidemiya zamanı Baş Nazir Müdafiə Qüvvələrindən istifadəyə dair qərarlar qəbul edir; bu qərarlar Parlamentin təsdiqini tələb etmir. Təbii və ya texnogen fəlakətlər, epidemiya zamanı Parlamentin Müdafiə Qüvvələrindən istifadənin dayandırılması barəsindəqərar qəbul etmək hüququ vardır.

3. Hökumətin tövsiyəsi ilə Prezident ölkənin beynəlxalq öhdəliklərini yerinə yetirmək məqsədilə Müdafiə Qüvvələrindən istifadəyə dair qərarlar qəbul edir; həmin qərarları dərhal Parlamentə təsdiq üçün təqdim edir. Qərarlar Parlament tərəfindən təsdiqləndikdən sonra qüvvəyə minir.

4. Dövlət müdafiəsi məqsədilə xüsusi hallarda, habelə qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda Gürcüstanın Prezidenti Hökumətin tövsiyəsi ilə başqa dövlətin hərbi qüvvələrinin ölkəyə gəlməsi, istifadəsi və hərəkəti barəsindəqərarlar qəbul edir. Qərarlar dərhal Parlamentə təsdiq üçün təqdim edilir və Parlament tərəfindən təsdiqləndikdən sonra qüvvəyə minir.

5. Bu maddədə nəzərdə tutulmuş məsələlər üzrə Parlamentin qərarları Parlament üzvlərinin ümumi sayının əksəriyyəti ilə qəbul edilir.

Maddə 73. Milli Müdafiə Şurası

1. Hərbi vəziyyət zamanı müşavirə orqanı — Milli Müdafiə Şurası yaradılır; ona Gürcüstanın Prezidenti sədrlik edir. Milli Müdafiə Şurası Gürcüstanın Prezidentindən, Baş Nazirdən, Parlament Sədrindən, Müdafiə Nazirindən və Müdafiə Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisindən ibarətdir. Gürcüstanın Prezidentinin qərarı ilə Parlamentin və Hökumətin ayrı-ayrı üzvləri Şuraya üzv kimi dəvət edilə bilər. Milli Müdafiə Şurası hərbi vəziyyət ləğv edilənədək fəaliyyət göstərir.

2. Milli Müdafiə Şurasının səlahiyyətləri və fəaliyyət qaydası qanunla müəyyən edilir.

Fəsil Doqquzuncu. Yerli Özünüidarəetmə

Maddə 74. Yerli özünüidarəetmə orqanları, sərhədləri, hüquqi əsasları

1. Gürcüstan vətəndaşları yerli əhəmiyyətli məsələləri yerli özünüidarəetmənin nümayəndəlik və icra orqanları vasitəsilə tənzimləyir. Nümayəndəlik orqanları gizli səsvermə yolu ilə hamılıqla tanınmış, bərabər və birbaşa seçki hüququ əsasında seçilir. İcra orqanları nümayəndəlik orqanlarının qərarlarını icra edir və onların qarşısında hesabatlıdır.

2. Özünüidarəetmə vahidi ictimai hüquqların subyekti olan hüquqi şəxsdir. Özünüidarəetmə vahidinin yaradılması, ləğvi və ya sərhədlərinin dəyişdirilməsi barəsindəqərar Hökumətin tövsiyəsi ilə və müvafiq özünüidarəetmə vahidləri ilə məsləhətləşmə yolu ilə Parlament tərəfindən qəbul edilir.

3. Yerli özünüidarəetmə üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada həyata keçirilir.

Maddə 75. Özünüidarəetmə vahidlərinin səlahiyyətləri

1. Dövlət hakimiyyəti orqanlarının və özünüidarəetmə vahidlərinin səlahiyyətləri ayrılır.

2. Özünüidarəetmə vahidləri öz təşəbbüsü ilə və qanunvericiliyə uyğun olaraq dövlətin və ya muxtar respublikaların müstəsna səlahiyyətlərinə daxil olmayan, habelə qanunla özünüidarəetmə vahidlərinin səlahiyyətlərindən xaric edilməmiş bütün məsələlər üzrə qərar qəbul etmək hüququna malikdir.

3. Özünüidarəetmə vahidi öz səlahiyyətlərini müstəqil həyata keçirir və Gürcüstan qanunvericiliyinin çərçivəsindəbunun məsuliyyətini daşıyır. Üzvi qanunla müəyyən edilmiş özünüidarəetmə vahidinin səlahiyyətləri tam və müstəsna xarakter daşıyır.

4. Dövlət müvafiq maddi və maliyyə ehtiyatlarını ötürməklə qanunvericilik aktı əsasında və ya müqavilə ilə özünüidarəetmə vahidinə səlahiyyətlər həvalə edir.

5. Dövlət hakimiyyəti orqanları özünüidarəetmə vahidinin fəaliyyəti üzərindəhüquqi nəzarəti həyata keçirir. Müvafiq qərarların qəbulunu təmin etmək məqsədilə özünüidarəetmə vahidinin fəaliyyətinə nəzarət yalnız həvalə edilmiş səlahiyyətlər əsasındaqəbul edilmiş qərarlara münasibətdə yol veriləndir. Dövlət nəzarəti üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada və mütənasiblik prinsipinə uyğun həyata keçirilir.

Maddə 76. Yerli özünüidarəetmənin təminatları

1. Özünüidarəetmə vahidinin öz əmlakı və maliyyəsi vardır.

2. Özünüidarəetmə vahidi öz təşkilati quruluşunu müstəqil olaraq və üzvi qanuna uyğun müəyyən edir; kadr məsələlərini isə üzvi qanuna və dövlət qulluğunu tənzimləyən qanunvericiliyə uyğun müstəqil olaraq həll edir.

3. Özünüidarəetmə vahidinin öz səlahiyyətlərini həyata keçirmək üçün üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada digər özünüidarəetmə vahidləri ilə əməkdaşlıq etmək hüququ vardır. Özünüidarəetmə vahidinin üzvi qanunla müəyyən edilmiş qaydada özünüidarəetmə vahidlərinin birliyinə qoşulmaq hüququ vardır.

4. Dövlət hakimiyyəti orqanları yerli özünüidarəetmə ilə bağlı məsələlər üzrə qərarları özünüidarəetmə vahidləri ilə məsləhətləşmə yolu ilə qəbul edir. Məsləhətləşmə qaydası üzvi qanunla müəyyən edilir.

5. Yerli özünüidarəetmə orqanlarının öz səlahiyyətləri çərçivəsindəqəbul etdiyi qərarlar müvafiq özünüidarəetmə vahidlərinin ərazisindəməcburidir.

Fəsil Onuncu. Konstitusiyanın Dəyişdirilməsi

Maddə 77. Konstitusiyanın dəyişdirilməsi qaydası

1. Konstitusiya konstitusiya qanunu ilə dəyişdirilir. Parlament üzvlərinin ümumi sayının yarısından çoxu və ya 200 000-dən az olmayan seçici konstitusiya qanununun layihəsini təqdim etmək hüququna malikdir.

2. Konstitusiya qanununun layihəsi Parlamentə təqdim edilir; Parlament isə layihəni ümumxalq müzakirəsi üçün ictimaiyyətə açıqlayır. Parlament layihənin dərcindən 1 ay sonra onun müzakirəsinə başlayır.

3. Konstitusiya qanunu Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə ikisi tərəfindən dəstəkləndiyi halda qəbul edilmiş sayılır. Konstitusiya qanunu onun Parlament tərəfindən bir oxunuşda, dəyişiklik edilmədən, növbəti Parlamentin üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə ikisi tərəfindən dəstəkləndikdən sonra 10 gün ərzində Gürcüstanın Prezidentinə imzalanmaq üçün təqdim edilir.

4. Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı dörddə üçü tərəfindən dəstəkləndikdə, konstitusiya qanunu Konstitusiyanın 46-cı maddəsi ilə müəyyən edilmiş müddət ərzində Gürcüstanın Prezidentinə imzalanmaq üçün təqdim edilir.

5. Ərazi bütövlüyünün bərpasına dair konstitusiya qanunu Parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı üçdə iki əksəriyyəti ilə qəbul edilir və Konstitusiyanın 46-cı maddəsi ilə müəyyən edilmiş müddət ərzində Gürcüstanın Prezidentinə imzalanmaq üçün təqdim edilir.

6. Gürcüstanın Prezidenti konstitusiya qanununu Konstitusiyanın 46-cı maddəsi ilə müəyyən edilmiş qaydada imzalayır və rəsmi elan edir.

7. Fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət elan edildikdə, konstitusiya qanununun layihəsinin müzakirəsi fövqəladə vəziyyət və ya hərbi vəziyyət ləğv edilənədək dayandırılır.

Fəsil On Birinci. Keçid Müddəaları

Maddə 78. Avropa və Avroatlantik strukturlara inteqrasiya

Konstitusion orqanlar Gürcüstanın Avropa İttifaqına və Şimali Atlantik Müqavilə Təşkilatına tam inteqrasiyasını təmin etmək üçün öz səlahiyyətləri çərçivəsindəbütün tədbirləri görür.

Gürcüstan dövlətinin başçısı Eduard Şevardnadze

Tbilisi

24 avqust 1995-ci il

No 786-rs

Gürcüstanda vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsində Gürcüstanda vətəndaşın polis qarşısında hüquqları və təminatları mühüm rol oynayır.